Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου



Magee:Σίγουρα, όμως, έχοντας φθάσει στην παρούσα μας κατάσταση με τον τρόπο που έχουμε φθάσει, ως αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών εξέλιξης, θα πρέπει νάχουμε περάσει από μια ατέλειωτη διαδικασία καινοτομίας και προσαρμογής, ανάπτυξης νέων ικανοτήτων, νέων διαρρυθμίσεων, νέων οργάνων, και ούτω καθ’ εξής. Δεν θα μπορούσαμε να συνεχίζουμε να εξελισσόμαστε, έστω με μια γενική έννοια, έστω και μόνο στο περιθώριο;

Chomsky: Με μια αόριστη έννοια είναι σωστό να λέμε ότι τα συστήματα που έχουμε τώρα αναπτύχθηκαν μέσω της εξέλιξης, μέσω της φυσικής επιλογής. Είναι όμως σημαντικό να κατανοήσουμε πόσο λίγα πράγματα λέμε όταν λέμε κάτι τέτοιο. Για παράδειγμα, δεν είναι υποχρεωτικό ότι κάθε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό που έχουμε είναι το αποτέλεσμα μιας ειδικής επιλογής με την έννοια ότι έχουμε επιλεγεί για νάχουμε αυτό το χαρακτηριστικό. Υπάρχουν εκπληκτικά παραδείγματα για το αντίθετο ή τουλάχιστον προφανή παραδείγματα για το αντίθετο. Πάρτε την ικανότητά μας να καταπιανόμαστε με αφηρημένες ιδιότητες του αριθμητικού συστήματος κι αυτό είναι μια ακόμη ξεχωριστή ανθρώπινη ικανότητα, τόσο ξεχωριστή όσο η γλωσσική ικανότητα. Οποιοσδήποτε φυσιολογικός άνθρωπος, εκτός από παθολογικές περιπτώσεις, μπορεί να κατανοήσει τις ιδιότητες του αριθμητικού συστήματος, μπορεί να προχωρήσει πολύ στην κατανόηση του βάθους των ιδιοτήτων του• αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να πιστέψει ότι η ικανότητα αυτή ήταν το αποτέλεσμα ειδικής επιλογής, είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι άνθρωποι που ήταν καλύτεροι στην απόδειξη θεωρημάτων είχαν την τάση να έχουν περισσότερα παιδιά (και συνεπώς να επικρατήσουν βιολογικά). Αυτό, σίγουρα, δεν συνέβη. Πράγματι, δια μέσου του μεγαλύτερου μέρους της ανθρώπινης εξέλιξης, αδύνατον να υπήρξε η ικανότητα αυτή. Οι ενδεχομενικότητες που του επέτρεψαν να ασκηθεί δεν φάνηκαν ποτέ. Παρ’ όλα αυτά, το χαρακτηριστικό είναι εκεί, η ικανότητα είναι εκεί — το νοητικό όργανο, αν θέλετε αναπτύσσεται. Πιθανώς αναπτυσσόταν ως συνακόλουθο μερικών άλλων ιδιοτήτων του μυαλού, οι οποίες μπορεί να είναι προϊόν επιλογής. Μπορούμε να υποθέσουμε, ας πούμε, ότι η αύξηση του μεγέθους του μυαλού ήταν ένας παράγοντας διαφορικής αναπαραγωγής. Μπορεί, λόγω φυσικών νόμων που προς το παρόν δεν γνωρίζουμε, μια αύξηση του μεγέθους του μυαλού —κάτω από ιδιάζουσες συνθήκες της εξέλιξης του ανθρώπου— να οδηγεί σ’ ένα σύστημα που έχει την ικανότητα να ασχολείται με τις ιδιότητες του αριθμητικού συστήματος. Λοιπόν, τότε, ο νους που εξελίσσεται βαθμιαία, το μυαλό που εξελίσσεται βαθμιαία έχει αυτή την ικανότητα, αλλά όχι διότι κατορθώθηκε μια ιδιαίτερη επιλογή γι’ αυτό το χαρακτηριστικό. Τώρα, νομίζω ότι είναι τουλάχιστον πιθανό ότι κάτι τέτοιο αληθεύει και για την ανθρώπινη γλώσσα. Αν υπήρχε δυσλειτουργία δεν θάχε διατηρηθεί. Έχοντας με τον έναν ή τον άλλο τρόπο εξελιχθεί, η γλωσσική ικανότητα των ανθρώπων αναμφίβολα συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στη βιολογική επιτυχία του είδους. Αλλά είναι μεγάλο άλμα να ισχυρισθούμε ότι οι ειδικές δομές της γλώσσας είναι από μόνες τους το αποτέλεσμα ειδικής επιλογής — και είναι ένα άλμα που δεν νομίζω ότι είναι ιδιαιτέρως ευλογοφανές. Τουλάχιστον, μια δέσμευση προς τον επιστημονικό νατουραλισμό δεν μας επιτρέπει να κάνουμε αυτή την υπόθεση.

Magee:Αυτό που λέτε για τους περιορισμούς που ο προ-προγραμματισμός μας επιβάλλει προκαλεί την ακόλουθη σκέψη. Εχουμε συνηθίσει στην ιδέα ότι στην κοινωνική ζωή ο καθένας μας τείνει να χτίσει το κοσμοείδωλό του με βάση τις εμπειρίες του˙ υποχρεούμεθα να το κάνουμε αυτό, διότι δεν έχουμε καμιά εναλλακτική λύση.

Αυτό όμως σημαίνει ότι ο καθένας μας σχηματίζει μια συστηματικά παραμορφωμένη άποψη του κοινωνικού του περιβάλλοντος διότι η άποψή του κατασκευάζεται, κυρίως, σύμφωνα με την μερική και τυχαία εμπειρία του. Τώρα, νομίζετε ότι κάτι τέτοιο ισχύει για το είδος ως όλον όσον αφορά και στο φυσικό περιβάλλον, το σύμπαν; Νομίζετε ότι ολόκληρη η εικόνα που έχει σχηματίσει ο άνθρωπος για το φυσικό κόσμο είναι δραστικά περιορισμένη και συστηματικά παραμορφωμένη από την φύση του ειδικού μηχανισμού κατανόησης που τυχαίνει να έχει;

Chomsky: Νομίζω ότι είναι δίκιο να υποθέσουμε ότι αυτό ισχύει. Αλλά, πάλι, θα ρωτούσα για τη χρήση της λέξης «περιορισμένη», η οποία φέρει παραπλανητικές εισηγήσεις. Υποθέτω ότι μια από τις ικανότητές μας —ένα από τα νοητικά μας όργανα, άν θέλετε— είναι αυτό που θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως ικανότητα σχηματισμού επιστήμης, μια ικανότητα να δημιουργούνται διανοητικές ερμηνευτικές θεωρίες σε ορισμένες περιοχές. Αν κοιτάξουμε την ιστορία της επιστήμης ανακαλύπτουμε ότι από καιρό σε καιρό, όταν εγείρονταν ορισμένα ερωτήματα σ’ ένα ορισμένο επίπεδο κατανόησης, ήταν δυνατόν να γίνουν νεωτεριστικά άλματα της φαντασίας προς ερμηνευτικές θεωρίες που παρουσίαζαν μια νοητή εικόνα αυτής της υπο-περιοχής του σύμπαντος. Συχνά ήταν λανθασμένες θεωρίες, όπως ανακαλύψαμε αργότερα — αλλά υπάρχει μια διαδρομή που ακολουθείται, και αυτό θα μπορούσε να ισχύει μόνο διότι συμμεριζόμαστε με το είδος κάποια ικανότητα κατασκευής επιστήμης που μας περιορίζει, αν θέλετε, αλλά ταυτόχρονα παρέχει την δυνατότητα δημιουργίας ερμηνευτικών θεωριών που εκτείνονται πολύ πέραν οιασδήποτε διατιθέμενης μαρτυρίας. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιηθεί αυτό. Αξίζει να δώσουμε προσοχή σ’ αυτό που οι επιστήμονες κάνουν τυπικά όταν δημιουργείται μια νέα θεωρία — και δεν εννοώ αναγκαστικά τον Νεύτωνα, αλλά ακόμη και πολύ περισσότερο περιορισμένες θεωρίες. Πρώτα απ’ όλα ο επιστήμονας έχει πολύ περιορισμένες μαρτυρίες. Η θεωρία πηγαίνει πολύ πέραν της μαρτυρίας. Δεύτερον, μεγάλο μέρος της μαρτυρίας που διατίθεται παραθεωρείται• δηλαδή, αναβάλλεται η εξέταση με την ελπίδα ότι κάποιος άλλος θα το αναλάβει. Σε κάθε στάδιο στην ιστορία της επιστήμης, —ακόμα και στις φυσικές επιστήμες—, υπάρχει ένας μεγάλος βαθμός εξιδανίκευσης, επιλογής μαρτυρίας, στην πραγματικότητα ακόμη και παραμόρφωση μαρτυρίας. Δημιουργία νέας θεωρίας• επιβεβαίωση, ή απόρριψη, ή τροποποίηση αυτής της θεωρίας• περαιτέρω εξιδανίκευση —όλ’ αυτά είναι πολύ παράξενα βήματα. Ωστόσο, συχνά μπορούμε να τα κάνουμε, και τα κάνουμε μ’ ένα τρόπο που είναι νοητός στους άλλους. Σίγουρα δεν φαίνεται απλώς σαν μια τυχαία ενέργεια της φαντασίας. Όπου είναι δυνατόν και αναπτύσσουμε θεωρίες, πράγματι, κερδίζουμε κάποια αντίληψη μιας πλευράς του κόσμου. Τώρα, αυτό είναι δυνατόν μόνον —και πάλι— διότι είμαστε αυστηρά προ-προγραμματισμένοι, διότι έχουμε κατά κάποιο τρόπο αναπτύξει, μέσω εξελικτικότητας ή οπωσδήποτε αλλιώς, μιαν ορισμένη ικανότητα να σχηματίζουμε πολύ ιδιάζουσες θεωρίες. Φυσικά, έπεται ότι —ή τουλάχιστον είναι λογικό να υποθέσουμε ότι— αυτή ακριβώς η ικανότητα που μας καθιστά ικανούς να κατασκευάζουμε πλούσιες και επιτυχείς θεωρίες, μπορεί σε μερικούς χώρους να μας κάνει να ξεστρατίζουμε ή σ’ άλλους να μην μας οδηγεί πουθενά. Ένας Αρειανός επιστήμονας βλέποντάς μας και παρατηρώντας τις επιτυχίες μας και τα λάθη μας από τη θέση μιας ανώτερης νοημοσύνης, θα μπορούσε να μείνει κατάπληκτος ανακαλύπτωντας ότι ενώ σε μερικούς χώρους φαινόμαστε ικανοί να πραγματοποιήσουμε μια ουσιαστική επιστημονική πρόοδο, σε άλλους χώρους φαινόμαστε πάντα να τρέχουμε προς ένα τυφλό τοίχο —ίσως διότι το μυαλό μας είναι έτσι κατασκευασμένο που απλώς δεν μπορούμε να κάνουμε το απαιτούμενο νοητικό άλμα, δεν μπορούμε να διατυπώσουμε τις έννοιες, δεν έχουμε τις κατηγορίες τις απαιτούμενες για να αποκτήσουμε επίγνωση του χώρου αυτού.






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο “Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας”, Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το “Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός”, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το “Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα” (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: “Θεωρία της Γλώσσας”, εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...