Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 - 10 Απριλίου 2013 05:53 πμ

Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ


Ας συνεχίσουμε να έχουμε στραμμένη την προσοχή μας στην περίπτωση του συνταξιούχου που μου φαίνεται πολύ διαφωτιστική. Τον ρωτάμε για την ύπαρξή του. «Οι ημέρες μου φαίνονται ατέλειωτες, λέει, βαριέμαι». Και μερικές φορές προσθέτει αυτές τις λέξεις που είναι ακόμα πιο σημαντικές: «Φθείρομαι».

Οι ημέρες είναι ατέλειωτες, ο χρόνος δεν σταματά να κυλά, παραμένει στάσιμος. Ο άνθρωπός μας κοιτά το εκκρεμές κάθε πέντε λεπτά για να έχει την αντικειμενική βεβαιότητα ότι ο χρόνος κύλησε, πόσο αργά όμως! Το παραμικρό γεγονός αποκτά αξία, σαν ένας λόφος στη μέση μιας πεδιάδας. Αν αυτό το γεγονός πρόκειται να συμβεί, είναι τουλάχιστον κάτι που μπορεί κανείς να περιμένει, κάτι απ’ όπου μπορεί κανείς να γαντζωθεί ενώ συνήθως δεν μπορεί κανείς να πιαστεί από πουθενά. Είναι τρομερό να συμβαίνουν τα πάντα σαν να τα περιμέναμε, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τίποτα πια που να περιμένουμε, πράγμα που συμβαίνει εκεί όπου η ζωή είναι καθαρή επανάληψη.

Είναι αλήθεια ότι κάτι τουλάχιστον θα συμβεί με τη βία: ο θάνατος. Εκεί όμως όπου δεν υπάρχει το θρησκευτικό συναίσθημα, ο θάνατος είναι ακριβώς το τίποτα, το τίποτα πια. Ανάμεσα σ’ εμένα και το τίποτα πια, δεν υπάρχει τίποτα, κι αυτό το τίποτα πια έρχεται τόσο αργά, δεν παύει να έρχεται. Όλ’ αυτά είναι σαφή. Τι σημαίνει όμως: φθείρομαι; «Έχω πάρα πολύ χρόνο για να σκεφτώ», θ’ απαντούσε ίσως ο συνταξιούχος μας, πράγμα που σημαίνει: βρίσκομαι σ’ ένα συνεχές tête-à-tête με τον εαυτό μου˙ αυτό το tête-à-tête, που δεν διακόπτεται από τίποτα, είναι φθοροποιό.

Για να το αντιληφθούμε καλύτερα, ας αναλογιστούμε μια τελείως διαφορετική περίπτωση• την περίπτωση του ανθρώπου που μας διαβεβαιώνει ότι δέν βαριέται ποτέ, ότι ξανασκέφτεται όλα όσα έζησε κατά την μακροχρόνια ζωή του, όλους όσους είχε συναντήσει. Πώς να ερμηνεύσουμε την αντίθεση ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο στάσεις; Θα περιοριστούμε να πούμε ότι τα δύο άτομα έχουν διαφορετικούς χαρακτήρες ή ιδιοσυγκρασίες; Φοβάμαι όμως ότι κάτι τέτοιο θα ήταν μια καθαρά φραστική διέξοδος. Κάτω από το πρίσμα του φαινομενολόγου, έχει σημασία η περιγραφή και η κατανόηση αυτών των δύο στάσεων. Αυτός που απορροφάται από το παρελθόν του και που τον ευχαριστεί αυτή του η απορρόφηση, είναι κατά βάθος μια εμβρυακή μορφή ενός συγγραφέα ιστορικών έργων. Διηγείται στον ίδιο του τον εαυτό την ιστορία του. Από τότε, συμμετέχει σε κάποιο βαθμό στα πλεονεκτήματα αυτού που έχω αποκαλέσει αλλού ενεργό συνείδηση, σ’ αντίθεση προς την ανενεργό συνείδηση.. Η ενεργός συνείδηση διατηρεί με τον εαυτό της μια ζωντανή σχέση• υπάρχει εδώ ενότητα στη δυαδικότητα. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και μ’ αυτόν που φθείρεται, γιατί η φθορά αυτή είναι χωρίς αμφιβολία αδιαχώριστη απ’ την κούραση που συνοδεύει την επανάληψη: είναι πάντα οι ίδιες εικόνες που προβάλλονται, οι ίδιες σκέψεις, οι ίδιες μάταιες ερωτήσεις: «Γιατί κάτω από κείνες τις περιστάσεις, έδρασα έτσι; Αν μόνο είχα ακολουθήσει κάποια άλλη πλευρά!» κλπ.

Αναμφίβολα όμως, μπορούμε να δείξουμε πιο καθαρά σε τι η διάκριση ανάμεσα σ’ ενεργό και σ’ ανενεργό συνείδηση ενδιαφέρει άμεσα την αυθόρμητη παράσταση που διαμορφώνει ο καθένας μας για τον χρόνο. Θα μπορούσα να πω ότι η ικανοποίηση που συνοδεύει συνήθως την άσκηση της ενεργού συνειδήσεως συνδέεται με το συναίσθημα ότι βρίσκεται κανείς σ’ αρμονία με το χρόνο. Ίσως μάλιστα οι λέξεις «ενεργός συνείδηση» να μην είναι τελείως επαρκείς. Είναι φανερό ότι πρόκειται πραγματικά για μια εργασία, και για μια εργασία όπου το σώμα συμμετέχει. Θα μπορούσε κανείς να πει ακόμα ότι μέσα στην εργασία ο καθένας μας νιώθει λιγότερο ή περισσότερο σαφώς ότι εξημερώνει τον χρόνο. Ενώ για την ανενεργό συνείδηση συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, και κυρίως εκεί όπου αφήνεται, είτε στη νοσταλγική λύπη, είτε στην αναπόληση αυτού που θα μπορούσε ή θα έπρεπε να γίνει και δεν έγινε. Η νοσταλγική λύπη ή η αναπόληση μιας πιθανότητας που δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα συγκεκριμενοποιείται σ’ ένα συναίσθημα που μπορεί να μην είναι τελείως σαφές αλλά που αποτελεί εντούτοις βίω-μα: το συναίσθημα ότι παρασύρεται κανείς οριστικά, σαν λεία του αναπότρεπτου ή του ανεπανόρθωτου. Αυτός ο χρόνος στον οποίο έχω αφεθεί έτσι, είναι επομένως αυτός που δεν βρίσκεται στη διάθεσή μου• και μάλιστα, εγώ είμαι αυτός που βρίσκεται στη διάθεσή του, του άγριου, του μη εξημερωμένου χρόνου. Θα μπορούσαμε να πούμε ακόμα ότι είναι ένας χρόνος-βάραθρο, με την προϋπόθεση όμως ότι εννοούμε ένα ενεργητικό και σχεδόν ζωντανό βάραθρο. Αυτός ο χρόνος δέν είναι βέβαια ο χρόνος μου• αντίθετα, είναι αδύνατον να τεθεί κάτω από οποιαδήποτε κατοχή ή εξουσίαση.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Τέχνες
Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 78, Απρίλης 1983. Μετάφραση: Χαρά Τόμπρα. Διότι στην τέχνη δεν έχουμε απλώς να κάνουμε με ένα ευχάριστο ή χρήσιμο παιγνίδι, αλλά…. με μια...


Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 81, Ιούλιος – Αύγουστος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά Από την Εισήγηση στο Συμπόσιο με τίτλο «Entretiens sur le temps». To Συμπόσιο έλαβε χώρα...


Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino – Η έβδομη ελεγεία
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino - Η έβδομη ελεγεία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Μετάφραση: Δημήτρης Λιαντίνης. Κάλεσμα όχι πια, όχι κάλεσμα νάναι, μεστωμένη φωνή, της κραυγής σου η φύση˙ ολοκάθαρα φώναζες σαν το...


Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 79, Μάιος 1983.  Μετάφραση: Σοφία Σκοπετέα. [Gilleleie, 1η Αύγ. 1835] Έτσι όπως προσπάθησα να δείξω στις προηγούμενες σελίδες είχαν αληθινά τα πράγματα για...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.