Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 - 10 Απριλίου 2013 05:53 πμ

Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ



Μεταχειρίστηκα τη λέξη «αχρονικοποιημένη»: ας αναλογιστούμε λίγο τη σημασία της. Από όσο μπορούμε να κρίνουμε για την ύπαρξη αυτού του Ανατολίτη, θα πούμε, ότι, γι’ αυτόν, οι ημέρες διαδέχονται η μία την άλλη χωρίς να διαφέρουν μεταξύ τους. Δεν φτάνει να πούμε ότι είναι μια ζωή όπου δεν συμβαίνει τίποτα, πρέπει κυρίως να επισημάνουμε ότι αυτή η έλλειψη γεγονότων δεν γίνεται επώδυνα αισθητή, ίσως μάλιστα και να μη γίνεται καθόλου αισθητή. Απ’ τη στιγμή που θα γινόταν αισθητή, θ’ άρχιζε, ή μάλλον θ’ αναγγελόταν, η χρονικοποίηση. Κάτω από ποια άποψη μπορεί κανείς να πει ότι μια τέτοια ύπαρξη βρίσκεται μέσα στο χρόνο; Φαινομενολογικά, φαίνεται ότι αυτές οι λέξεις δεν έχουν κανένα νόημα.

Για να συλλάβουμε σωστά την ουσία της χρονικοποίησης, το κα-λύτερο θα ήταν, χωρίς αμφιβολία, ν’ αναλογιστούμε την αναμονή. Γιατί σ’ αυτήν εκδηλώνεται όσο το δυνατόν πιο φανερά η σύνδεση του παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος, όπου το μέλλον κατέχει την κύρια θέση. Είναι σαφές ότι όταν περιμένει κανείς, βρίσκεται μέσα στον χρόνο. Θα έπρεπε εξάλλου ν’ αναρωτηθούμε μήπως θα έπρεπε να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στο πριν και στο μετά της αναμονής, —διάκριση στην οποία φτάνει η μυστική ή ίσως ακόμα ο άνθρωπος που έχει φτάσει στην κορυφή της σοφίας.

Το πρόβλημα της σχέσης του χρόνου και της αξίας, καθορίζεται λίγο αν αντικαταστήσουμε τη θεώρηση της ανομονής απ’ τη θεώρηση του χρόνου σε γενικά πλαίσια.

Αμέσως, ερχόμαστε σε σύγκρουση με ένα παράδοξο. Η αναμονή φαίνεται αρχικά ότι παρέχει αξίες. Το γεγονός της αναμονής κάποιου μπορεί ν’ αποδώσει στον ερχομό του (κατά κύριο λόγο) μια ανύψωση: ανύψωση που είναι εξάλλου αναμφίβολα λανθασμένη, γιατί, όταν το πρόσωπο που περιμένουμε φτάνει, νιώθουμε ίσως μια κάποια απογοήτευση, που είναι και για μας τους ίδιους ακατανόητη: τελικά, δεν είναι παρά μόνο αυτός, δεν είναι παρά μόνο αυτό.

Αυτό όμως που τα μπερδεύει όλα είναι ότι το «περιμένω» μπορεί να σημαίνει απλώς «προσδοκώ», πράγμα που σημαίνει ήδη κατά κάποιο τρόπο «συνηθίζω». Αλλά, αμέσως, η αξία αμβλύνεται.

Θα έπρεπε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η αναμονή δεν δημιουργεί αξίες παρά μόνο στο μέτρο που είναι ασυνήθιστη, όταν δηλαδή περιλαμβάνει μια κατάσταση έντασης που καταργεί τη συνήθεια.

Θα μπορούσε ακόμα να πει κανείς παραδόξως ότι η αξιοποιητική αναμονή είναι κατά κάποιο τρόπο αναμονή ενός αναπάντεχου, σαν να προεξοφλούσε κάτι το απροσδόκητο. Ας παρατηρήσουμε όμως ότι το απροσδόκητο αυτό καθεαυτό, απ’ το ίδιο το γεγονός ότι είναι απροσδόκητο, μπορεί να επηρεαστεί από μια αρνητική ένδειξη: όλοι ξέρουμε ανθρώπους που απεχθάνονται τις εκπλήξεις, γιατί τους διακόπτουν έναν ορισμένο κύκλο μέσα στον οποίο νιώθουν άνετα. Αυτό που αξιοποιείται είναι ένα είδος άνεσης, που περιλαμβάνει πολλές μικρές συνήθειες τις οποίες δεν θέλουμε ν’ απαρνηθούμε. Αλλά εμφανίζεται τότε μια δυσκολία ή μια αντίθεση, γιατί αυτή η ρυθμισμένη ύπαρξη, επειδή ακριβώς είναι ρυθμισμένη, φαίνεται να τείνει προς την αχρονικοποίηση, απ’ όπου εξαρτάται η αξία. Νομίζω ότι δεν θα μπορούσε κανείς να το καταλάβει παρά μόνο με τον όρο να επικοινωνήσει —αν μπορώ να πω κάτι τέτοιο— ως συμπάσχων με τη λεπτομέρεια παρόμοιων υπάρξεων. Πράγμα που θα επέτρεπε την αναγνώριση της θέσης που ακόμα κι εδώ επιστρέφει σ’ ένα απροσδόκητο απ’ τη λεπτομέρεια που παραμένει καθαρά ποιοτική. Πρέπει όμως να καταλάβουμε επίσης ότι, χωρίς αμφιβολία, μπορεί και ακόμα ένα πολύ μικρό πράγμα να κάνει αυτή την ύπαρξη να φανεί αφόρητα μονότονη σ’ αυτόν που μέχρι τότε την απολάμβανε. Ίσως ν’ αρκεί γι’ αυτό μια συνάντηση με κάποιον που, βλέποντας αυτή την ύπαρξη απ’ έξω, θα κρίνει ότι στερείται τελείως αξίας ή ακόμα και σημασίας.

Προφανώς, αυτό που παρεμβάλλεται εδώ είναι αυτό που αποκα-λούμε, με μια λέξη που είναι εξάλλου όσο το δυνατόν λιγότερο ικανοποιητική, ενδιαφέρον ή έλλειψη ενδιαφέροντος. Πώς μπορεί κανείς να μη λάβει υπόψη του αυτόν τον προσθέτη της φθοράς που επέδρασε στην ίδια την εξέλιξη της έννοιας που αποδίδεται στη λέξη ενδιαφέρον ή στο επίθετο ενδιαφέρων (μια υπόθεση ενδιαφέρουσα είναι δηλαδή μια υπόθεση που αποφέρει); Η λέξη ενδιαφέρον μπορεί να προκαλέσει εδώ την προσοχή μας μόνο στο μέτρο που την αντιλαμβανόμαστε με την αρχική και διάχυτη έννοιά της. Η αχρονικοποιημένη ύπαρξη είναι η ύπαρξη ενός ατόμου που δεν ενδιαφέρεται για τίποτα. Αντιλαμβανόμαστε εδώ κάθε είδος εξειδίκευσης της αναμονής: υπάρχει πρώτα η περιέργεια, δηλαδή το γεγονός να ενδιαφέρεται κανείς για το τι συμβαίνει, για τις ειδήσεις, κλπ. Τότε όμως πρόκειται για μια αναμονή που είναι κατά κάποιο τρόπο παθητική: αρκείται κανείς στο ν’ απορροφά. Η ενεργητική αναμονή είναι τελείως διαφορετική, αλλά ίσως να πρέπει να πούμε ότι απ’ τη στιγμή που η αναμονή γίνεται ενεργητική, παύει να είναι, στην κυριολεξία, αναμονή και γίνεται προσοχή. Ας αναφέρουμε μια πολύ απλή περίπτωση, την περίπτωση ενός ατόμου που γράφει καθ’ υπαγόρευση: οδηγείται, κατά κάποιο τρόπο, στη συνάντηση αυτού που του λένε κι αυτό συνεπάγεται ένα είδος κινητοποίησης των ικανοτήτων του. Μπορεί να συμβεί, βέβαια, να κάνει κάποια διακοπή αυτός που υπαγορεύει γιατί νιώθει λ.χ. την ανάγκη ν’ αλλάξει το κείμενο: εδώ, θα έχουμε ιδιαίτερα έντονη την αναμονή αυτού που γράφει, ενώ θα έχει χαλαρώσει η προσοχή του.






Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Τέχνες
Theodor W. Adorno: Φιλοσοφία της σύγχρονης μουσικής

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 78, Απρίλης 1983. Μετάφραση: Χαρά Τόμπρα. Διότι στην τέχνη δεν έχουμε απλώς να κάνουμε με ένα ευχάριστο ή χρήσιμο παιγνίδι, αλλά…. με μια...


Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Gabriel Marcel: Ο χρόνος μου και εγώ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 81, Ιούλιος – Αύγουστος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά Από την Εισήγηση στο Συμπόσιο με τίτλο «Entretiens sur le temps». To Συμπόσιο έλαβε χώρα...


Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino – Η έβδομη ελεγεία
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Rainer Maria Rilke: Ελεγείες του Duino - Η έβδομη ελεγεία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Μετάφραση: Δημήτρης Λιαντίνης. Κάλεσμα όχι πια, όχι κάλεσμα νάναι, μεστωμένη φωνή, της κραυγής σου η φύση˙ ολοκάθαρα φώναζες σαν το...


Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Ιστορία
Robert S. Lopez: Τι πραγματικά συνέβη στην Αναγέννηση;

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 80, Ιούνιος 1983. Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά. Όταν ανθρωπιστές όπως ο Michelet κι ο Burckhardt επικύρωσαν τον όρο Αναγέννηση, πριν από πολλά χρόνια, μόλις...


Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια
Κατηγορία: Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85 / Φιλοσοφία
Søren Kierkegaard: Από τα ημερολόγια

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 79, Μάιος 1983.  Μετάφραση: Σοφία Σκοπετέα. [Gilleleie, 1η Αύγ. 1835] Έτσι όπως προσπάθησα να δείξω στις προηγούμενες σελίδες είχαν αληθινά τα πράγματα για...