Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Η κρίση που ζούμε



Κι όμως, μέσα στα ερείπια και την καταισχύνη φάνηκε ένας άνθρωπος που μόνος του κατόρθωσε και μετέτρεψε την ήττα της Ιένας σε ημέρα γεννήσεως του γερμανικού εθνικισμού, του νέου πνεύματος που ασφαλώς δεν έχει πει ακόμη τον τελευταίο του λόγο: πρόκειται για τον Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε.

Ο Φίχτε εκφώνησε στο Βερολίνο τον χειμώνα του 1807-1808, παρουσία και γάλλων κατασκόπων, τους περίφημους «Λόγους προς το γερμανικό έθνος». Ήδη, ο τίτλος των ομιλιών συνιστά ένα ιστορικής σημασίας βήμα: ο ομιλητής απευθύνεται προς το ένα και ενιαίο γερμανικό έθνος, και μάλιστα επιβάλλει στο κοινό του (όπως και σε μας όλους έκτοτε) την αντίληψη ότι η Γερμανία είναι μία, ότι πρέπει αυτονόητα να είναι ένα ενιαίο κράτος, κι ότι αν δεν είναι το οφείλει στις ραδιουργίες των εχθρών της, των σκοτεινών δυνάμεων. Έως τον χειμώνα των περίφημων εκείνων λόγων, η διαίρεση της Γερμανίας σε κρατίδια δεν προσλαμβανόταν ως διαίρεση.

Ο Φίχτε έθεσε το θέμα ξεκάθαρα, με γλώσσα που μιλάει ακόμα στις καρδιές των Γερμανών:

«Με τις ομιλίες αυτές καλώ πρώτ’ απ’ όλα εσάς, κι έπειτα όλο το γερμανικό έθνος, να σκεφθείτε καλά και να δώσετε απάντηση στα ακόλουθα ερωτήματα: Πρώτον, είναι αλήθεια ή όχι πως το γερμανικό έθνος είναι ένα, πως έχει τη δική του ιδιαίτερη ταυτότητα, και πως σήμερα κινδυνεύει να χάσει την ταυτότητά του;

Δεύτερον, αξίζει ή όχι να παλέψουμε ώστε το έθνος να συνεχίζει να υπάρχει;

Τρίτον, υπάρχει κάποιος τρόπος να σωθεί το έθνος μας, και ποιος είναι αυτός;»

Χρωστώ να βρω και να δημοσιεύσω σε κάποιο τεύχος μας ένα κείμενο για την πολιτική σκέψη του Φίχτε, γιατί έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία ο τρόπος με τον οποίο ο Φίχτε θέλησε να σώσει το γερμανικό έθνος. Προς το παρόν, στέκομαι στο επίτευγμά του: ο άνθρωπος αυτός υποχρέωσε τη γερμανική ελίτ να εγκαταλείψει αμέσως τον κοσμοπολιτισμό της και να αισθανθεί τούτο ακριβώς, γερμανική. Κι ακόμα περισσότερο, την υποχρέωσε να τον ακολουθήσει, να μιλάει για «άρρηκτη ενότητα του γερμανικού λαού», για «αρχέγονη εσωτερικότητα του γερμανικού λαού», για «ειδική αποστολή του γερμανικού λαού μέσα στην ιστορία».

Μεταξύ άλλων: χωρίς τους «Λόγους» του Φίχτε, δεν θα μπορούσε να υπάρξει η «Φιλοσοφία της Ιστορίας» του Εγέλου. Οι σεφ της πολιτικής φιλοσοφίας γνωρίζουν πόσων θεωριών βάση είναι αυτά τα μαθήματα του Εγέλου, και καταλαβαίνουν λοιπόν πολύ καλά πόσο αλλιώτικος θάταν ο κόσμος μας, πόσο διαφορετική θάταν η ιστορία του 20ου αιώνα χωρίς αυτά τα κείμενα…

ΕΔΩ ΚΑΙ ΠΟΛΛΗ ΩΡΑ ΑΚΟΥΩ τους ιεροτελεστικούς αλαλαγμούς των κοινωνιολόγων που χορεύουν με πέτρινα κοφτερά τσεκούρια στο χέρι έτοιμοι να μου πάρουν το σκάλπ και να το προσφέρουν στα Πνεύματα των Προγόνων (Παρέτο, Βέμπερ κ.ά.) για να τα εξευμενίσουν.

Ωστόσο, δεν θα συζητήσω τους διάφορους ορισμούς της ελίτ, γιατί θάπρεπε να γράψω μιαν υποσημείωση μεγαλύτερη από το όλο κείμενό μου. Με ικανοποιεί, έστω ως ένα σημείο, ο ορισμός της Eva Etzioni-Halevy (στο άξιο ιδιαίτερης συζήτησης βιβλίο της «The Knowledge Elit and the Failure of Prophesy»:

«H ελίτ είναι μια μειοψηφία που ασκεί ιδιαίτερη επίδραση σε ποικίλες θεσμικές δομές ή σε σφαίρες δραστηριότητας της κοινωνίας. Στη σύγχρονη κοινωνία τέτοιες δομές και σφαίρες είναι η πολιτική, η διοίκηση, ή οικονομία, ο στρατός και ή κουλτούρα».

Ο ορισμός αυτός θα με κάλυπτε πλήρως αν προσέθετε ότι η ελίτ, οποιασδήποτε δομής ή σφαίρας δραστηριότητος, παράγει και διαδίδει ιδέες – όχι προτάσεις, ή όχι μόνο προτάσεις. Νομίζω πως μόνο με αυτή την προσθήκη μπορούμε να διακρίνουμε την ελίτ από τη γραφειοκρατία της κοινωνίας.

Έτσι, ελίτ χαρακτηρίζω αυτούς που διαμορφώνουν το ευρύτερο ιδεολογικό πλαίσιο μιας πολιτικής, όχι όμως και όσους απλώς την ψηφίζουν στη Βουλή, ή αποφασίζουν μέσα στο πλαίσιό της κάποιο μέτρο ή διεκδικούν μέσω σωματείων κ.τ.ό. βελτίωση της θέσης τους. Το ίδιο ισχύει και για τις άλλες κατηγορίες: θα βγάζαμε όλως εσφαλμένα συμπεράσματα για την πορεία της όποιας κοινωνίας αν ελίτ χαρακτηριζόταν το σύνολο των υψηλόβαθμων, διευθυντικών στελεχών, δικαστών, συνδικαλιστών, μεγαλεμπόρων, δικηγόρων κ.τ.ό. Καθ’ ένας απ’ αυτούς μπορεί να είναι —και όχι κατ’ανάγκην είναι— και μέλος της ελίτ, εφ’ όσον αυτή η ιδιότητα δεν ορίζεται από την οικονομική ή διοικητική ισχύ αλλ’ από τη συνεισφορά στη διαμόρφωση του πλαισίου τής κοινωνίας.






Laura Bohannan: Ο Άμλετ στη Ζούγκλα
Κατηγορία: Έτη 1991 - 1994 / Φιλοσοφία

Έκθετος στην κριτική των ιθαγενών Τιβ Τι γίνεται όταν μια κοινωνική ανθρωπολόγος -πιστεύει στην παγκοσμιότητα της κουλτούρας και για ν’ αποδείξει την ορθότητα της πίστης...


T.S.Eliot: Οι ευθύνες του λογοτέχνη
Κατηγορία: Έτη 1991 - 1994 / Φιλοσοφία

Μετάφραση: Γιώργος Σεφέρης, περ. Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, Μάιος 1945, αναδημ. στο περ. Εποπτεία, Ὀκτώβριος 1993. Εμφάσεις από την Εποπτεία. ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΠΡΩΤΑ νὰ ὁρίσω μὲ ποιὰ...


Garry Wills: Όλιβερ, ή η πείνα των αισθημάτων
Κατηγορία: Έτη 1991 - 1994 / Φιλοσοφία
Garry Wills: Όλιβερ, ή η πείνα των αισθημάτων

Garry Wills, “Love in the Lower Depths”, New York Review of Books, October 26, 1989. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου, Εποπτεία, Οκτώβιος 1993. [εδώ δημοσιεύουμε χωρίς σημειώσεις...


Παν. Δρακόπουλος, Η κρίση που ζούμε
Κατηγορία: Έτη 1991 - 1994 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία
Παν. Δρακόπουλος, Η κρίση που ζούμε

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, Οκτώβριος 1991, με τίτλο Το άξιον συζητήσεως κώμα. Η ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ της νεοελληνικής κοινωνίας έχει ήδη αποκτήσει έναν όγκο, ίσως...