Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης



Αν ήταν έτσι, τότε το Lichtung, το Ανοικτό μέσα στο ξέφωτό του, δε θα ήταν μόνο το άνοιγμα ενός κό­σμου της παρουσίας, αλλά το ξέφωτο της κάλυψης της παρουσίας, εκείνο μιας προφύλαξης που κι αυτή η ίδια είναι σε κάλυψη. Εάν ήταν έτσι, τότε μ’αυτή μόνο την ερώτηση θα μπαίναμε σ’ ένα δρόμο πού ο­δηγεί στην αποστολή της σκέψης όταν η φιλοσοφία φτάνει στο τέλος της.

Αλλά τι! Όλα αυτά που ειπώθηκαν μέχρι τώρα δεν είναι παρά αθεμέλειωτος μυστικισμός ή ακόμα και κακή μυθολογία— τέλος πάντων ολέθριος παραλογι­σμός και άρνηση του πνεύματος;

Αντιρωτώ: τι σημαίνει ratio, νους, νοεϊν εννοώ και νόηση; Τι σημαίνει αρχή και ιδίως «ἀρχὴ ὅλων τῶν ἀρχῶν»; Θα μπορέσουμε ποτέ να καθορίσουμε ικανοποιητικά, αν αποφύγουμε να το κάνουμε σύμφω­να με το ελληνικό πρότυπο, τη δοκιμασία της Αλή­θειας σα μη-κάλυψης στους κόλπους του

Ανοικτού, για να τη σκεφθούμε έπειτα, ξεπερνώντας αυτή την ί­δια την ελληνική εμπειρία, σαν το ξέφωτο της κάλυ­ψης του Ανοικτού; Όσο το πνεύμα και ο λογισμός αυτά καθαυτά, θα παραμένουν άξια να γίνουν ερώτη­ση, το να μιλάει κανείς για παράλογο δε θα στηρίζε­ται πουθενά. Ο τεχνικο-επιστημονικός ορθολογισμός που διέπει τη σημερινή εποχή μάταια προσπάθησε να εγκαθιδρύσει το δίκαιό του με τρόπο καθημερινά πιο συναρπαστικό, με αποτελεσματικότητα που μόλις μπορούμε να συλλάβουμε τι μπορεί να γίνει: αυτή η αποτελεσματικότητα δεν ξέρει τίποτε από εκείνο που, πρωταρχικότερα, ανοίγει την ίδια τη δυνατότητα του λογικού και του παράλογου. Η αποτελεσματικότητα αποδείχνει ότι ο τεχνικο-επιστημονικός ορθολογισμός είναι εντάξει. Αλλά η εμφάνιση εκείνου που είναι μέ­σα στην ευρύτητά του, μήπως εξαντλείται μέσα στο αποδεικτέο; Η επιμονή στο αποδεικτέο δεν κόβει το δρόμο που οδηγεί σ’εκείνο που είναι;

Ίσως είναι μια πιο νηφάλια σκέψη απ’ την ακαταπίεστη ορμή της λογίκευσης και ό,τι έχει το ελκτικό η κυβερνητική. Αυτή η έλξη μάλλον θα μπορούσε να είναι το αποκορύφωμα του παράλογου.

Ίσως να είναι μια σκέψη ξένη προς τη διάκριση του λογικού και του παράλογου, ακόμα πιο νηφάλια απ’ την επιστημονική τεχνική, πιο νηφάλια και γι’ αυ­τό στο περιθώριο, χωρίς επίδραση στον κόσμο, και ό­μως έχοντας τη δική της αναγκαιότητα. Εάν το ερώ­τημα της αποστολής μιας τέτοιας σκέψης τίθεται σ’ ε­μάς, τότε δεν είναι μόνο και πρωταρχικά αυτή η σκέ­ψη, είναι επίσης η ίδια η ερώτηση που ανησυχεί γι’ αυτό, που φτάνει στην καρδιά της ερώτησης. Απέ­ναντι σ’ όλη την παράδοση της φιλοσοφίας αυτό ση­μαίνει: όλοι, όσοι κι αν είμαστε, έχουμε ανάγκη παι­δείας στη σκέψη και πριν απ’ αυτό ακόμα περισσότε­ρο, έχουμε ανάγκη να γνωρίζουμε τι μπορεί να θέλει να πει ή όχι παιδεία στην περιοχή της σκέψης.

Ο Αριστοτέλης πάνω σ’ αυτό μας ειδοποιεί στό βιβλίο IV των Μεταφυσικών του (1006 και επ.) ἔστι γὰρ ἀπαιδευσία τὸ μὴ γιγνώσκειν τίνων δεῖ ζητεῖν ἀπόδειξιν καὶ τίνων οὐ δεῖ.

Αυτός ο λόγος απαιτεί προσεκτικό στοχασμό. Γιατί δεν έχει ακόμα αποφασιστεί με ποιο τρόπο πρέ­πει να δοκιμαστεί, αυτό για το οποίο καμιά απόδειξη δεν είναι επίκαιρη, εάν εν τούτοις πρέπει να γίνει προσιτή στη σκέψη. Πρόκειται εδώ για διαλεκτική μεσολάβηση ή για πρωταρχικά προσφέρουσα ενόραση ή για καμμιά απ’ τις δύο; Εδώ η απόφαση δε μπορεί να προέλθει παρά από το είναι, από εκείνο που ανήκει σ’ αυτό το οποίο, πριν από κάθε τι άλλο απαιτεί από εμάς μια ελεύθερη πρόσβαση. Αλλά πώς με τη σειρά του θα μπορούσε να μας κάνει δυνατή την απόφαση εάν δεν το έχουμε αφήσει να έρθει ως εμάς; Μέσα σε ποιο κύκλο βρισκόμαστε και πραγματικά χωρίς καμ­μιά διέξοδο; Μήπως είναι η εὔκυκλος Ἀλήθειη, η χωρίς-κάλυψη, τέλεια στρογγυλότητα θεωρουμένη με τη σειρά της σα Lichtung, σαν ξέφωτο του Ανοικτού; Αλλά τότε η αποστολή της σκέψης δε θα είχε για τί­τλο αντί για το Sein und Zeit (είναι και χρόνος): Sein und Lichtung.

Δυo ερωτήσεις πρόκειται νά τεθούν:

1.- Σε τι η φιλοσοφία, στην σημερινή της εποχή μπή­κε στο τελικό της στάδιο;

2.- Ποια αποστολή, στο τέλος της φιλοσοφίας, επιφυ­λάσσεται στη σκέψη;

Σε τι η φιλοσοφία στη σημερινή εποχή μπήκε στο τε­λικό της στάδιο;

Καταλαβαίνουμε πολύ εύκολα το τέλος ενός πρά­γματος με μια έννοια τελείως αρνητική όπως την α­πλή παύση, όπως το σταμάτημα μιας διαδικασίας, εάν όχι και σαν διάλυση και αδυναμία. Εντελώς αντίθετα, η έκφραση «τέλος φιλοσοφίας» σημαίνει την τελείωση της μεταφυσικής. Αλλά απ’ τη μια άκρη της φιλοσο­φίας στην άλλη, είναι η σκέψη του Πλάτωνα που με διάφορες μορφές, παραμένει καθοριστική. Η μεταφυ­σική είναι από πάνω μέχρι κάτω πλατωνική. Ο ίδιος ο Nietzsche χαρακτηρίζει τη φιλοσοφία του σαν ανα­στροφή του πλατωνισμού. Με την αναστροφή του πλατωνισμού, πραγματοποιείται λοιπόν η ακρότατη δυνατότητα της φιλοσοφίας.






Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης
Κατηγορία: Έτος 3, 1978, τεύχη 18-29 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 18, Ιανουάριος 1978.  Μετάφραση: Λίλα Σκάμη Αυτός ο τίτλος ονομάζει την προσπάθεια ενός στοχασμού που παραμένει στο βάθος του ερωτηματικός. Οι ερωτήσεις είναι...