Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης



Η παλιά σημασία της γερμανικής λέξης Ende (τέ­λος), είναι ίδια μ’ αυτήν της λέξης Ort (τόπος): Von einein Ende zum anderen σημαίνει: από τον ένα τόπο στον άλλον απ’ τη μια άκρη στην άλλη. Το τέλος της φιλοσοφίας είναι τόπος — αυτός στον οποιο συγκεν­τρώνεται το σύνολο της ιστορίας της μέσα στην απώ­τατη δυνατότητά του. Τελείωση σημαίνει αυτή τη συγκέντρωση σ’ ένα μοναδικό τόπο. Απ’ τη μια άκρη της φιλοσοφίας στην άλλη, η σκέψη του Πλάτωνα παραμένει κάτω από διαφορετικές μορφές, καθοριστι­κή. Η μεταφυσική είναι πλατωνισμός από πάνω μέ­χρι κάτω. Ο ίδιος ο Nietzsche χαρακτηρίζει τη φιλο­σοφία του σαν αναστροφή του πλατωνισμού. Με την αναστροφή της μεταφυσικής, ήδη συμπληρωμένης με τον Karl Marx, τελειώνεται η ακρότατη δυνατότητα της φιλοσοφίας. Η φιλοσοφία μπήκε στο τελικό της στάδιο. Κάθε προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης δεν μπορεί σήμερα πλέον να καταλήξει παρά σ’ ένα ποικίλο παιχνίδι επιγονικών αναγεννήσεων. Το τέλος της φιλοσοφίας θα ήταν λοιπόν έτσι, παρ’ όλο που θα είχαμε παύση αυτού του τρόπου σκέψης; Αλλά ας μην προχωρούμε τόσο γρήγορα.

Τέλος σημαίνει τελείωση, συγκέντρωση στις α­κρότατες δυνατότητες. Αυτές τις δυνατότητες τις σκε­πτόμαστε με πολύ στενό τρόπο όσο περιοριζόμαστε να περιμένουμε ένα ξεδίπλωμα νέων φιλοσοφιών στο παλιό στύλ. Θα ήταν σα να ξεχνούσαμε ότι ήδη απ’ την εποχή της ελληνικής φιλοσοφίας ένα χαρακτηρι­στικό εμφανίζεται: ή εξέλιξη διαφόρων επιστημών μέ­σα στον ορίζοντα που ανοίχτηκε απ’ τη φιλοσοφία. Η εξέλιξη των επιστημών είναι σύγχρονα, η απελευ­θέρωσή τους απ’ τη φιλοσοφία και η εγκαθίδρυση της αυτάρκειάς τους. Αυτό το φαινόμενο ανήκει στην τε­λείωση της φιλοσοφίας. Σήμερα, το ξεδίπλωμά της μεσουρανεί σ’ όλους τους τομείς του όντος. Δίνει την εντύπωση ότι δεν είναι παρά αποσύνθεση της φιλοσο­φίας, αλλά στην πραγματικότητα είναι η τελείωση.

Ας αρκεστούμε ν’ αναφέρουμε εδώ τη χειραφέτη­ση της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρω­πολογίας που έγινε πολιτιστική, το ρόλο της λογικής σαν λογιστικής και σημαντικής. Η φιλοσοφία γίνεται επιστήμη του ανθρώπου, επιστήμη όλων εκείνων που μπορούν να γίνουν, για τον άνθρωπο, αντικείμενο της τεχνικής του, με την οποία εγκαθίσταται μέσα στον κόσμο επεξεργαζόμενος αυτήν μ’ όλους τους διάφο­ρους τρόπους παραγωγής (fabrication) που τον δια­μορφώνουν. Όλο αυτό πραγματοποιείται παντού πά­νω στη βάση και σύμφωνα με τους κανόνες της επι­στημονικής εκμετάλλευσης όλων των τομέων του όν­τος. Δεν είναι ανάγκη να είναι κανείς προφήτης για ν’ αναγνωρίσει ότι οι σύγχρονες επιστήμες στην προ­σπάθεια εγκατάστασής τους, δεν θ’ αργήσουν να προσδιοριστούν και καθοδηγηθούν από τη νέα επι­στήμη της βάσης, την κυβερνητική. Αυτή η επιστήμη αντιστοιχεί στον καθορισμό του ανθρώπου σαν είναι του οποίου η ουσία είναι η δραστηριότητα σε κοινωνικόν περιβάλλον. Πράγματι, είναι η θεωρία που έχει σαν αντικείμενο την ανάληψη του δυνατού προγραμ­ματισμού και της οργάνωσης της ανθρώπινης εργα­σίας. Η κυβερνητική μετασχηματίζει την ομιλία σε μέσο ανταλλαγής μυνημάτων και μαζί μ’ αυτήν, τις τέχνες σε αυτενεργά εργαλεία για σκοπούς πληροφό­ρησης.

Η ανάλυση της φιλοσοφίας σε τόσες αυτόνομες επιστήμες, και εντούτοις πάντα περισσότερο αποφασι­στικά διεπικοινωνιακές, είναι η νόμιμη τελείωση της φιλοσοφίας. Η φιλοσοφία τελειώνει στη σημερινή ε­ποχή. Βρήκε τον χώρο της στην επιστημονική θεώρη­ση της ανθρωπότητας που δρα σε κοινωνικό περιβάλ­λον. Το θεμελιακό σημείο αυτού του κοινωνικού καθορισμού είναι εξ άλλου ο κυβερνητικός του χαρακ­τήρας δηλαδή ο τεχνικός. Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι η ανάγκη αμφισβήτησης της σύγχρονης τεχνικής φθείρεται καθ’ όσο η τεχνική εντείνει την πίεση της αποφασιστικότερα και βασιλεύει πιο αποκλειστικά πάνω στα φαινόμενα του σύμπαντος και πάνω στην πε­ριοχή που καταλαμβάνει σ’ αυτό ο άνθρωπος!

Οι επιστήμες ερμηνεύουν σύμφωνα με τους κανό­νες της επιστήμης, δηλαδή απ’ την άποψη της τεχνι­κής, όλα αυτά που μέσα στην υφή τους θυμίζουν ακό­μα ότι προέρχονται απ’ τη φιλοσοφία. Τις κατηγορίες στις οποίες κάθε επιστήμη παραμένει υποκείμενη για τη διάρθρωση και την οριοθεσία της περιοχής της αν­τικειμενικότητάς της τις συμπεριλαμβάνει σαν εργα­λεία που είναι οι υποθέσεις της εργασίας. Η αλήθεια τους δεν μετριέται απλά με μόνη την ικανότητα της πραγματοποίησης που η εφαρμογή τους πραγματο­ποιεί στο εσωτερικό της προόδου της έρευνας. Η επι­στημονική αλήθεια είναι αυστηρά υπερθετέα στην αποτελεσματικότητα αυτής της πραγματοποίησης. Αυ­τό που η φιλοσοφία στη διάρκεια της ιστορίας της προσπάθησε εδώ κι εκεί και κάθε φορά με τρόπο ανε­παρκή, να εκθέσει τις οντολογίες διάφορων περιοχών του όντος (φύση, ιστορία, δίκαιο, τέχνη), το επωμί­ζονται τώρα οι επιστήμες σαν καθαυτό αποστολή τους. Το ενδιαφέρον τους προσηλώνεται στις διαρθρωτικές έννοιες, απαραίτητες κάθε φορά για το πεδίο αντικειμενικότητας που τους επισυνάπτεται. «Θεωρία» σημαίνει τώρα: υπόθεση των κατηγοριών στις οποίες δεν παραχωρείται παρά κυβερνητική λειτουργία ενώ στερούνται κάθε οντολογικής σημασίας. Εν πάση περιπτώσει, στην υπόθεση την οποία δεν μπορούν να μην κάνουν στις μερικώτερες κατηγορίες τους πάλι οι επιστήμες συνεχίζουν να μιλούν για το είναι του όντος. Περιορίζονται στο να μην το ομολογούν. Απ’ εκεί και πέρα μπορούν να αρνηθούν τη φιλοσοφική τους καταγωγή· αλλά δεν μπορούν να την απορρί­ψουν. Γιατί αυτό που μιλάει πάντα μέσα σε ό,τι οι ε­πιστήμες έχουν το επιστημονικό είναι η καταγωγή τους από τη φιλοσοφία.






Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης
Κατηγορία: Έτος 3, 1978, τεύχη 18-29 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 18, Ιανουάριος 1978.  Μετάφραση: Λίλα Σκάμη Αυτός ο τίτλος ονομάζει την προσπάθεια ενός στοχασμού που παραμένει στο βάθος του ερωτηματικός. Οι ερωτήσεις είναι...