Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης



Η ερώτηση για την αποστολή της σκέψης, σημαί­νει να καθορίσουμε, μέσα στον ορίζοντα της φιλοσο­φίας, αυτό που αφορά τη σκέψη, αυτό που για τη σκέψη δεν παύει να είναι ερώτηση, αυτό που είναι το κεντρικό σημείο της ερώτησης. Αυτό εκφράζεται στα γερμανικά με τη λέξη Sache: το θέμα προς συζήτηση.

Να λοιπόν που η φιλοσοφία συγκέντρωσε από μό­νη της τη σκέψη zur Sache selbst [στο πράγμα το ίδιο]. Δηλαδή γαλλικά: a son affaire propre. Αυτό το κάλεσμα, μπορούμε να το ακούσομε στον πρόλογο που ο Hegel τοποθέτησε στην αρχή του έργου που δημοσιεύθησε στα 1807 με τίτλο: το Σύστημα της επι­στήμης, μέρος πρώτο: Η Φαινομενολογία του πνεύμα­τος. Αυτός ο πρόλογος δεν είναι προεισαγωγή στη Φαινομενολογία, αλλά στο Σύστημα της Επιστήμης, στο Σύνολο της φιλοσοφίας. Το κάλεσμα zur Sache selbst αξίζει τελικά και αυτό σημαίνει όσο αφορά την αποστολή, (der Sache nach), πρωταρχικά, στην Επιστήμη της Λογικής.

Μέσα στο κάλεσμα του zur Sache selbst, ο τόνος μπαίνει στο selbst. Σε πρώτη προσέγγιση, το κάλεσμα έχει τη σημασία μιας προειδοποίησης. Ό,τι δεν σχετί­ζεται με την καθαυτό αποστολή της φιλοσοφίας απορ­ρίπτεται. Σ’ αυτά ανήκουν οι απλές απόψεις για το σκοπό της φιλοσοφίας, αλλά επίσης και οι απλές δια­πιστώσεις πάνω στα αποτελέσματα της φιλοσοφικής σκέψης. Τόσο οι μεν όσο και οι δε, περιωρισμένες στον εαυτό τους, δεν συνιστούν το πραγματικό σύνο­λο της φιλοσοφίας, που είναι αυτό το όλο στο γίγνε­σθαί του. Εμφανίζεται έτσι, στην παρουσίαση που εκ­θέτει σημείο με σημείο την εξέλιξη της αποστολής. Μόνο έτσι, η αποστολή της φιλοσοφίας προκύπτει «α­πό μόνη της» ολοκληρωτικά. Αυτή η αποστολή όμως είναι η υποκειμενικότητα. Με το ego cogito του De­scartes, λέει ο Hegel, για πρώτη φορά η φιλοσοφία βαδίζει σε σταθερό έδαφος και μπορεί αληθινά να αισθάνεται στην ίδια της την περιοχή. Εάν με το ego cogito ως subjectum κατ’ εξοχήν, επιτυγχάνεται το fundamentum absolutum τότε αυτό σημαίνει: το υπο­κείμενο είναι το υποκείμενον μετατεθειμένο μέσα στη συνείδηση, είναι αυτό που είναι αληθινά παρόν, αυτό που, στην παραδοσιακή γλώσσα της φιλοσοφίας, φέρει το μάλλον ακαθόριστο όνομα substance [ουσία].

Όταν ο Hegel, στον πρόλογό του, (έκδ. Hoffmeister σελ. 19) εξηγεί ότι «το αληθές της φιλοσοφίας δεν πρέπει να συλλαμβάνεται και εκφράζεται σαν ου­σία αλλά και επίσης οπωσδήποτε σαν υποκείμενο», αυτό σημαίνει: το είναι του όντος, η κατάσταση πα­ρουσίας εκείνου που είναι παρόν, είναι τότε μόνο εμ­φανές και πέραν αυτού στην ολοκλήρωσή του, όταν αυτή η κατάσταση παρουσίας σαν τέτοια προσωπο­ποιείται για τον εαυτό της στην απόλυτη ιδέα. Αλλά κατά τον Descartes idea θα πει perceptio. Το γίγνε­σθαι του είναι έως τον εαυτό του λαμβάνει χώρα στη θεωρητική διαλεκτική. Η κίνηση της σκέψης, η μέθο­δος, αυτό είναι λοιπόν το Sache selbst. Το κάλεσμα zur Sache selbst επιζητεί, συμφωνώντας με την αποστολή — τη μέθοδο της φιλοσοφίας.

Αυτό που εντούτοις είναι η αποστολή της φιλοσο­φίας να που σταματάει ήδη με το ξεκίνημα. Η απο­στολή της φιλοσοφίας σαν μεταφυσική, είναι το είναι του όντος, η κατάσταση παρουσίας του με τη μορφή της ουσιακότητας και της υποκειμενικότητας. Έναν αιώνα αργότερα, το κάλεσμα zur Sache selbst, το ακούμε πάλι στο Δοκίμιο του Husserl: Η φιλοσοφία ως αυστηρή επιστήμη. Δημοσιεύτηκε στον πρώτο τόμο του περιοδικού Logos στα 1910-11 (σελ. 299 κ.ε.). Πάλι το κάλεσμα έχει αρχικά την έννοια της προειδο­ποίησης. Αλλά εδώ σκοπεύει προς μια τελείως διαφο­ρετική από τον Hegel κατεύθυνση. Σκοπεύει τη να­τουραλιστική ψυχολογία που λέει ότι είναι η πραγμα­τική επιστημονική μέθοδος για εξερεύνηση της συνεί­δησης. Αλλά αυτή η μέθοδος κόβει ήδη απ’ την αρχή την πρόσβαση προς τα φαινόμενα της αναφορικής συνείδησης. Αλλά το κάλεσμα zur Sache selbst σύ­γχρονα μας προειδοποιεί κατά του ιστορικισμού που σκορπίζεται και χάνεται σε συζητήσεις πάνω στις διάφορες απόψεις της φιλοσοφίας και στην κλιμάκωση τύπων των Weltanschauungen. Σχετικά μ’ αυτό ο Husserl λέει υπογραμμίζοντάς το (σελ. 340): «Δεν εί­ναι από τις φιλοσοφίες αλλά από τις καταστάσεις των πραγμάτων (sachen) και των προβλημάτων που πρέπει να δίνεται η ώθηση για έρευνα».

Αλλά ποια είναι η αποστολή της φιλοσοφικής έ­ρευνας; Για τον Husserl όπως και για τον Hegel και σύμφωνα με την ίδια την παράδοση, είναι η υποκειμε­νικότητα της συνείδησης. Οι Καρτεσιανοί Στοχασμοί δεν ήταν για τον Husserl μόνο το θέμα των διαλέ­ξεων που έδωσε στο Παρίσι το Φλεβάρη του 1929, αλλά το πνεύμα τους, από την εποχή που ακολουθεί άμεσα τις Logische Untersuchungen, δεν έπαψε να συντροφεύει ως το τέλος τη γεμάτη πάθος περίοδο των φιλοσοφικών του ερευνών. Στην αρνητική του ό­πως επίσης και στη θετική του έννοια, το κάλεσμα zur Sache selbst έχει σαν άξονα τη σταθεροποίηση και επεξεργασία της μεθόδου, την κινητοποίηση που μόνη αυτή επικοινωνεί με τα πράγματα (sache) της φιλοσοφίας, τη δυνατότητα της ν’ αποδοθεί σε κανό­νες. Για το Husserl, «η αρχή όλων των αρχών», είναι πριν απ’ όλα, όχι μια αρχή που αφορά το περιεχόμενο του πράγματος αλλά μια μεθοδολογική εντολή (précepte). Στην εργασία του, του 1913: Ιδέες για μια κα­θαρή φαινομενολογία και μια φαινομενολογική φιλοσο­φία ο Husserl αφιέρωσε μια ολόκληρη παράγραφο στον καθορισμό της «αρχής όλων των αρχών» (§ 24). Υποστηρίζοντας σταθερά αυτήν την αρχή, λέει ο Husserl (σελ. 44) καμιά φανταστική θεωρία δεν μπορεί να μας παραπλανήσει». Η «αρχή όλων των αρχών» αναγγέλεται έτσι:






Martin Heidegger: To τέλος της φιλοσοφίας και η αποστολή της σκέψης
Κατηγορία: Έτος 3, 1978, τεύχη 18-29 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 18, Ιανουάριος 1978.  Μετάφραση: Λίλα Σκάμη Αυτός ο τίτλος ονομάζει την προσπάθεια ενός στοχασμού που παραμένει στο βάθος του ερωτηματικός. Οι ερωτήσεις είναι...