Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας


Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008

Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της από άμουσους θεωρητικούς.
Έλεγα ότι η οργανική μορφή δεν ήταν επίνοια των Ρομαντικών, όπως ανιστόρητα ισχυρίζονται οι θεωρητικοί αυτοί, αλλά αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της λογοτεχνικότητας- και τη βασική διαπίστωση της θεωρίας και της κριτικής της λογοτεχνίας από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας- δηλαδή εκείνο ακριβώς που διαφοροποιεί τη γλώσσα της λογοτεχνίας από τη μη λογοτεχνική γλώσσα.

Η οργανική φύση του λογοτεχνικού λόγου σημαίνεται ήδη από τις πρώτες σκέψεις περί λογοτεχνίας, που περιέχονται στα πρώτα σωζόμενα ποιητικά έργα, πολύ πριν αυτές διατυπωθούν θεωρητικά στα αρχαία κείμενα περί ποιητικής. Διότι τι άλλο δηλώνει η αντίληψη της ποιητικής γλώσσας ως λόγου προέλευσης θεϊκής («Μήνιν άειδε, θεά») παρά μιαν ανώτερη οργάνωσή της, διαφορετική από εκείνη της κοινής γλώσσας; Και τι άλλο συμβολίζουν οι σταγόνες μέλι, τις οποίες, κατά τον μύθο, οι μέλισσες εναπόθεσαν στα χείλη του νεογέννητου Όμηρου και Πίνδαρου, παρά την αίσθηση μιας γλωσσικής αρμονίας ηδείας και διαυγούς, μιας πλήρους συγχώνευσης, όπως εκείνης του μελιού, των στοιχείων που τη συνθέτουν; Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το μέλι στη συμβολική παράδοση σημαίνει την τέλεια ένωση των αντιθέτων και τον υπέρτατο εαυτό του ανθρώπου ως έσχατο αποτέλεσμα της εσωτερικής του ακεραίωσης (για τον Πορφύριο «με το μέλι η γλώσσα καθαρίζεται από κάθε σφάλμα»).

Αυτή η αίσθηση μιας οργανικής, μιας «φυσικής» συναίρεσης την σημαινόντων με τα σημαίνοντα στον λογοτεχνικό λόγο, η οποία περιγράφεται θεωρητικά, κάθε φορά, με τους κριτικούς όρους της εποχής της, συμβολίζεται επίσης, για να διατυπωθεί καθαρότερα, και με άλλες παρομοιώσεις και μεταφορές, μία από τις οποίες είναι η εικόνα της ανάπτυξης του φυτού, ιδιαίτερα γνωστή στον τόπο μας από την περίφημη σημείωση του Σολωμού. Εξίσου γνωστή είναι και η καταγόμενη από τον Μαλέρμπ, και επαναλαμβανόμενη- δια τον Βαλερύ στα καθ΄ ημάς από τον Σεφέρη, περιγραφή της ποιητικής γλώσσας ως γλώσσας χορευτικής, με την εικόνα του χορευτή (που είναι ο ίδιος, συγχρόνως, το σημαίνον και το σημαινόμενο του έργου του) ως συμβόλου της αδιάσπαστης κράσης της μορφής με το περιεχόμενο στον ποιητικό λόγο.

Την κράση αυτή παριστά εναργέστερα εκείνος ο συμβολισμός της εικόνας του κρυστάλλου, ο οποίος φαίνεται να ξεκινά από τις περί λογοτεχνίας απόψεις των αλχημιστών του Μεσαίωνα για να φτάσει ως τις μέρες μας κυρίως διαμέσου των προμοντερνιστικών του χρήσεων: Για την ποίηση του Χόπκινς ένας σύγχρονός του ομότεχνος έγραφε ότι «υψώνεται ως το τρομερό: το τρομερό κρύσταλλο»· ο Ρεμύ ντε Γκουρμόν περιέγραφε τις υψηλότερες στιγμές της λογοτεχνίας ως «ευαισθησία κρυσταλλωμένη». Ο Σεφέρης, παραπέμποντας στους δύο παραπάνω συγγραφείς, επισημαίνει την «απεγνωσμένη επιδίωξη» των Άγγλων μοντερνιστών ποιητών για το «τρομερό κρύσταλλο» (με την άρση της «διάσπασης της ευαισθησίας», από την οποία έπασχε, κατά τον Έλιοτ, η μετά τους Μεταφυσικούς αγγλική ποίηση) και εντοπίζει τα «σημαντικότερα κρυσταλλώματα» της ποίησης του Καβάφη. Ο Ελύτης θεωρεί υψηλότερη μορφή λογοτεχνικού λόγου εκείνη της «πρισματικής έκφρασης», η οποία δίνει την αίσθηση «κρυστάλλων όπου αποκορυφώνεται η οξύτητα του πνεύματος» και όπου «ο συνδυασμός ο ηχολογικός συμπίπτει με τον νοητικό σε τέτοιο σημείο, που δεν ξέρεις τελικά εάν η γοητεία προέρχεται από αυτό που λέει ο ποιητής ή από τον τρόπο που το λέει». Ο Μπόρχες απεικονίζει την πεμπτουσία της λογοτεχνικής γλώσσας ως μια κρυστάλλινη «μικρή σφαίρα δύο τριών εκατοστών» που ονομάζεται Άλεφ («από το πρώτο γράμμα του αλφαβήτου της ιερής γλώσσας») και που περιέχει την ίδια στιγμή «όλο το σύμπαν, πραγματικό και χωρίς σμίκρυνση»: όλους τους τόπους, όλους τους χρόνους και όλες τις πράξεις των ανθρώπων σε μιαν απόλυτη διαύγεια που αποκαλύπτει το νόημα του κόσμου.

Όμως ο συγγραφέας που προσέδωσε μιαν ακριβέστερη διάσταση σε αυτή τη μεταφορά του κρυστάλλου είναι ο Καλβίνο, που παρομοιάζει τη λογοτεχνική γλώσσα με μια κρυστάλλινη φλόγα. «Το κρύσταλλο», γράφει, «με την τέλεια κοπή του και την ικανότητά του να διαθλά το φως είναι το πρότυπο της τελειότητας, και το θεωρούσα πάντοτε ως ένα έμβλημα. […] Το λογοτεχνικό έργο είναι ένα από εκείνα τα μικρότατα πεδία, όπου το υπάρχον κρυσταλλοποιείται σε μια μορφή, αποχτά ένα νόημα, όχι σταθερό, όχι παγιωμένο, αλλά ζωντανό όπως ένας οργανισμός. Στα επιστημονικά βιβλία, όπου συχνά χώνω τη μύτη μου, έτυχε να διαβάσω ότι τα πρότυπα για τη διαδικασία της διαμόρφωσης των ζωντανών όντων είναι “από τη μία το κρύσταλλο (εικόνα της σταθερότητας και της κανονικότητας συγκεκριμένων δομών), και από την άλλη η φλόγα, (εικόνα της αμεταβλητότητας μιας εξωτερικής σφαιρικής μορφής, παρά την αδιάκοπη εσωτερική της κινητικότητα)”».




Αγοραίος

Αγοραίος
ΕΛΙΤ ΚΑΙ ΜΑΖΑ: Ομάδα μαθητών Λυκείου στο Μουσείο Μπενάκη, να δουν την έκθεση, συνοδεία καθηγητών τους. Αλλά να που εμφανίστηκε ο Σκαρμούτσος, τηλεοπτικός μάγειρας, και...

Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.