Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου


Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007. Το κείμενο στο βιβλίο απ όπου επιλέξαμε αποσπάσματα, συνοδεύεται από υποσημειώσεις, εικόνες και χάρτες.

Η υιοθέτηση της αλφαβητικής γραφής είναι μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Ωστόσο το αλφάβητο δεν το ανακάλυψαν εξαρχής οι Έλληνες: τα ονόματα και η μορφή των γραμμάτων καθώς και η αριστερόστροφη γραφή των πρώτων αλφαβητικών επιγραφών, δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι το ελληνικό αλφάβητο συνδέεται στενά με τις βορειοσημιτικές γραφές του τέλους της 2ης και των αρχών της 1ης χιλιετίας π.Χ., στις οποίες αναφερόμαστε συνήθως (ακολουθώντας τους αρχαίους) με το γενικό όνομα φοινικική γραφή.

Οι Έλληνες της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής διατηρούσαν την ανάμνηση ότι οι πρόγονοί τους είχαν παραλάβει το αλφάβητο από τους Φοίνικες, στους οποίους άλλωστε ορισμένοι απέδιδαν την ανακάλυψη της γραφής (Κριτίας Β 2.9). Η παράδοση αυτή έχει επομένως ιστορικό πυρήνα — αντίθετα με τους μύθους που αναφέρουν ως εφευρέτες των γραμμάτων τον Προμηθέα ή τον Παλαμήδη. Ο Ηρόδοτος (5.58) συνδέει την εισαγωγή της αλφαβητικής γραφής στην Ελλάδα με την έλευση του μυθικού βασιλιά Κάδμου από τη Φοινίκη και μας δίνει την πληροφορία ότι τα γράμματα των παλαιότερων ελληνικών αλφαβήτων ονομάζονταν φοινικήια, επειδή οι Έλληνες (και ειδικότερα οι Ίωνες) τα είχαν διδαχθεί από τους Φοίνικες.

Ονομασίες που δηλώνουν τη φοινικική προέλευση του ελληνικού αλφαβήτου μάς είναι γνωστές και από δύο άλλες πηγές:

1) Σε μια επιγραφή των μέσων του 5ου αιώνα π.Χ. από την Τέω τα ελληνικά γράμματα αποκαλούνται φοινικήια, ενώ χρησιμοποιείται επίσης το ρήμα φοινικογραφέω (Herrmann 1981, 11-12).

2) Ένα υστεροαρχαϊκό ψήφισμα από την Κρήτη μας πληροφορεί για την ύπαρξη, σε μια (άγνωστη δυστυχώς) πόλη, ενός αξιωματούχου που λεγόταν ποινικαστάς (δηλ. φοινικαστάς, αφού το κρητικό αλφάβητο δεν διαθέτει ξεχωριστό σύμβολο, το Φ, για το άηχο δασύ ph. Στη θέση αυτή διορίζεται κάποιος Σπενσίθιος και από την περιγραφή των καθηκόντων του προκύπτει ότι ήταν γραμματέας και αρχειοφύλακας, είχε δηλαδή την ευθύνη για τη σύνταξη και τη φύλαξη των επίσημων εγγράφων της πόλης (Jeffery & Morpurgo Davies 1970· van Effenterre 1973).

Αν και δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί εντελώς μια διαφορετική ετυμολογία των όρων που αναφέραμε (από το φοινικούν ‘κόκκινο’, χρώμα που χρησιμοποιούνταν στα γράμματα των επιγραφών), ο συνδυασμός των μαρτυριών καθιστά τη σύνδεση των φοινικηΐων γραμμάτων με τους Φοίνικες σχεδόν αναπόφευκτη.

Ο χρόνος εισαγωγής της αλφαβητικής γραφής στην Ελλάδα είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια . Σύμφωνα με τις υπάρχουσες ενδείξεις, το σημαντικό αυτό γεγονός πρέπει να συνέβη στο τέλος του 9ου ή στο πρώτο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. Με τον τρόπο αυτό επιβεβαιώνεται έμμεσα η παραδοσιακή χρονολόγηση της πρώτης Ολυμπιάδας (στην πραγματικότητα της πρώτης καταγραφής νικητή των Ολυμπιακών Αγώνων) το 776 π.Χ., που είναι η πρώτη σταθερή χρονολογία της αρχαίας ελληνικής ιστορίας.

Τα παλαιότερα γνωστά ελληνικά κείμενα σε αλφαβητική γραφή ανήκουν στο τρίτο τέταρτο του 8ου αιώνα. Μελετητές των σημιτικών γραφών πρότειναν μια πολύ πρωιμότερη χρονολόγηση για την παραλαβή του αλφαβήτου από τους Έλληνες, με το επιχείρημα ότι η μορφή ορισμένων γραμμάτων των παλαιότερων ελληνικών επιγραφών απαντά σε βορειοσημιτικές γραφές του 11ου αιώνα π.Χ. ή και παλαιότερες. Εκτός από τις άλλες αδυναμίες της η άποψη αυτή προσκρούει και στην απουσία οποιασδήποτε ένδειξης για τη χρήση αλφαβητικής γραφής στην Ελλάδα πριν από τον 8ο αιώνα π.Χ. (για τη σχετική συζήτηση βλ. Heubeck 1979).

[…]

Οι Έλληνες δεν παρέλαβαν αυτούσια καμία από τις γνωστές βορειοσημιτικές γραφές, αλλά εισήγαγαν στο αλφάβητό τους τροποποιήσεις που καθιστούσαν ευχερέστερη την καταγραφή της δικής τους γλώσσας. Αυτός είναι ένας επιπρόσθετος λόγος που εμποδίζει να ταυτίσουμε με βεβαιότητα τη συγκεκριμένη γραφή που υπήρξε το άμεσο πρότυπο του ελληνικού αλφαβήτου. Η σημαντικότερη αλλαγή ήταν η εισαγωγή των φωνηέντων, χωρίς τα οποία θα ήταν εξαιρετικά δυσχερής (ίσως και αδύνατη) η γραπτή απόδοση της ελληνικής γλώσσας με τρόπο κατανοητό: Σε αντίθεση με τις σημιτικές γλώσσες, η ελληνική (ως ινδοευρωπαϊκή γλώσσα) δεν είναι δυνατόν να καταγραφεί ικανοποιητικά χωρίς τη δήλωση των φωνηέντων εξαιτίας του κλιτικού της συστήματος και των μεταβολών στις οποίες υπόκεινται τα θεματικά φωνήεντα (Thomas 1992,55). Έχει σημασία να θυμηθούμε ότι τα φωνήεντα δηλώνονται και στις συλλαβογραφικές ελληνικές γραφές, δηλαδή στη γραμμική Β και στο κυπριακό συλλαβάριο.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΕΛΙΤ ΚΑΙ ΜΑΖΑ: Ομάδα μαθητών Λυκείου στο Μουσείο Μπενάκη, να δουν την έκθεση, συνοδεία καθηγητών τους. Αλλά να που εμφανίστηκε ο Σκαρμούτσος, τηλεοπτικός μάγειρας, και...

Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.