Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου



[…]

Η προσαρμογή του «φοινικικού» αλφαβήτου στις ανάγκες της ελληνικής γλώσσας πρέπει να έγινε από κάποιον ή κάποιους που μιλούσαν και τις δύο γλώσσες. Δεν αποκλείεται, επομένως, η παραλαβή και η προσαρμογή του «φοινικικού» αλφαβήτου να έγινε στις ακτές της Συρίας και της Φοινίκης, όπου (όπως έδειξαν οι ανασκαφές της Al Mina, κοντά στις εκβολές του Ορόντη) υπήρχαν εγκαταστάσεις Ελλήνων κατά τον 9ο και τον 8ο αιώνα π.Χ. Είναι όμως εξίσου πιθανόν ο τόπος παραλαβής να βρίσκεται στην περιοχή του Αιγαίου, όπου μαρτυρείται η παρουσία Φοινίκων κατά την ίδια περίοδο και έχουν βρεθεί σε ανασκαφές αντικείμενα με σημιτικές επιγραφές (π.χ. στην Κρήτη, στη Σάμο και στην Ερέτρια).

Πρόσφατα το ενδιαφέρον των μελετητών έχει στραφεί προς την Εύβοια(Powell 1991· Marek 1993) — κυρίως εξαιτίας των σημαντικών ευρημάτων του 8ου αιώνα από το Λευκαντί και την Ερέτρια, που επιβεβαιώνουν τις μαρτυρίες για την εμπορική δραστηριότητα και τον αποικισμό των Ευβοέων (κυρίως των Χαλκιδέων) κατά την πρώιμη αυτή εποχή και υπογραμμίζουν τις σχέσεις τους με άλλους μεσογειακούς λαούς, ανάμεσά τους και με τους Φοίνικες.

[…]

Οι παλαιότερες αλφαβητικές επιγραφές είναι αριστερόστροφες, ακολουθούν δηλαδή τα σημιτικά τους πρότυπα. Ήδη όμως από τις αρχές του 7ου αιώνα οι Έλληνες άρχισαν να γράφουν προς τα δεξιά, αλλά και παλινδρομικά, αλλάζοντας δηλαδή φορά όταν έφθαναν στο τέλος ενός στίχου. Ο τελευταίος αυτός τρόπος γραφής —που ονομάζεται βουστροφηδόν επειδή θυμίζει την πορεία των βοδιών που οργώνουν ένα χωράφι—, εγκαταλείφθηκε στο τέλος της αρχαϊκής εποχής. Δεν πρέπει πάντως να ξεχνούμε ότι η ανάγνωση ήταν στην αρχαιότητα δυσκολότερη από ό,τι σήμερα, καθώς έλειπαν βοηθήματα όπως ο χωρισμός των λέξεων και τα σημεία της στίξης (Thomas 1992, 92-93).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το πρόβλημα της χρήσης της αλφαβητικής γραφής στην Ελλάδα κατά την περίοδο αμέσως μετά την υιοθέτησή της. Τα παλαιότερα κείμενα που μας σώζονται είναι επιγραφές χαραγμένες σε αγγεία ή σε όστρακα του δεύτερου μισού του 8ου αιώνα π.Χ. Δύο από αυτές είναι έμμετρες και περιέχουν δακτυλικούς εξάμετρους στίχους σε γλώσσα που θυμίζει έντονα τα ομηρικά έπη: Η πρώτη είναι γραμμένη σε μια οινοχόη που βρέθηκε στο νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας, τον Κεραμεικό, και ταυτίζει το αγγείο ως έπαθλο σε διαγωνισμό χορού. Η δεύτερη ήταν χαραγμένη σε έναν υστερογεωμετρικό σκύφο που ήταν επίσης κτέρισμα (στον τάφο ενός αγοριού 12-14 ετών) στο νεκροταφείο των Πιθηκουσών (στο σημερινό νησί Ischia), μιας ευβοϊκής αποικίας στον κόλπο της Νεάπολης. Το κείμενο μνημονεύει στην αρχή ένα μυθικό αντικείμενο γνωστό από την επική παράδοση (Ίλιάς Λ 632-637), το ποτήρι του Νέστορος, και συνεχίζει με δύο δακτυλικούς εξάμετρους στίχους που αναφέρονται στο ποτήρι στο οποίο είναι γραμμένοι και λένε ότι όποιος πιει από αυτό θα δοκιμάσει τον έρωτα που εμπνέει η Αφροδίτη. Η ποιητική αυτή διατύπωση μπορεί να ερμηνευθεί είτε ως συμποτικό σκώμμα (δηλαδή ως αστείο από αυτά που συνήθιζαν να κάνουν στη διάρκεια των συμποσίων) είτε ως ερωτική επωδή.

Τα παραδείγματα που αναφέραμε δείχνουν ότι η αλφαβητική γραφή χρησιμοποιήθηκε από πολύ νωρίς για την καταγραφή του ποιητικού λόγου. Αν και από τα γραπτά μνημεία παλαιότερων πολιτισμών δεν λείπουν τα ποιητικά κείμενα, η χρήση της ελληνικής γραφής ήδη από την αρχή για την αποτύπωση μικρών ποιημάτων γραμμένων στη γλώσσα του έπους και σε δακτυλικούς εξάμετρους στίχους που αναφέρονται σε περιστατικά της καθημερινής ζωής, είναι ένα νέο στοιχείο που διαφοροποιεί τον ελληνικό πολιτισμό από τους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου και της Μεσοποταμίας. Ωστόσο, η διαπίστωση αυτή δεν αρκεί για να στηρίξει τη γοητευτική θεωρία, που επανήλθε πρόσφατα στο προσκήνιο (Powell 1991), ότι κύριος σκοπός της υιοθέτησης της αλφαβητικής γραφής από τους Έλληνες ήταν η καταγραφή σημαντικών ποιημάτων, συγκεκριμένα των ομηρικών επών. Η θεωρία αυτή στηρίζεται στην αναπόδεικτη παραδοχή ότι τα ομηρικά έπη είναι τα παλαιότερα ελληνικά κείμενα (βλ. και Γ.4)· Ωστόσο, παρά την ευρύτατα διαδεδομένη άποψη ότι τουλάχιστον η Ιλιάδα χρονολογείται στον 8ο αιώνα π.Χ., υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι το ποίημα, με τη μορφή που μας σώζεται, συντέθηκε γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα ή και λίγο αργότερα (Taplin 1992· West 1995). Προς την ίδια κατεύθυνση οδηγούν και τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τη μελέτη της ορθογραφίας των ομηρικών επών (Erbse 1994). Ξέρουμε ότι τα ομηρικά κείμενα που κυκλοφορούσαν στην κλασική εποχή ήταν γραμμένα στο ιωνικό αλφάβητο. Η μεγάλη τους διάδοση και το γεγονός ότι αποτελούσαν τη βάση της σχολικής εκπαίδευσης ήταν άλλωστε, όπως φαίνεται, ο κυριότερος λόγος για την τελική επικράτηση του ιωνικού αλφαβήτου (Goold 1960). Είναι πολύ πιθανό ότι τα ομηρικά έπη είχαν γραφεί από την αρχή στο αλφάβητο αυτό και στη συνέχεια υπέστησαν περιορισμένες μόνο ορθογραφικές προσαρμογές (Wilamowitz –Moellendorff 1884). Οπωσδήποτε δεν υπάρχει καμία ένδειξη για μια συστηματική μεταγραφή των ομηρικών επών από ένα παλαιότερο αλφάβητο στο ιωνικό. Πρέπει επομένως να δεχθούμε ότι η καταγραφή τους έγινε όταν είχε πλέον οριστικοποιηθεί η μορφή του ιωνικού αλφαβήτου (περιλαμβανομένης της χρήσης του Η και του Ω), πιθανότατα τον 7ο αιώνα π.Χ.






Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...