Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή


εἰ δὲ κ’ ἐγὼ τὸν ἕλω, δώῃ δέ μοι εὖχος Ἀπόλλων,

τεύχεα συλήσας οἴσω προτὶ Ἴλιον ἱρὴν

καὶ κρεμόω προτὶ νηὸν Ἀπόλλωνος ἑκάτοιο,

τὸν δὲ νέκυν ἐπὶ νῆας ἐυσσέλμους ἀποδώσω,

ὄφρα ἐ ταρχύσωσι κάρη κομόωντες Ἀχαιοὶ

σῆμά τε οἱ χεύωσιν ἐπὶ πλατεῖ Ἑλλησπόντῳ.

καὶ ποτέ τις εἴπῃσι καὶ ὀψιγόνων ἀνθρώπων,

νηὶ πολυκλήιδι πλέων ἐπὶ οἴνοπα πόντον·

‘ἀνδρὸς μὲν τόδε σῆμα πάλαι κατατεθνηῶτος,

ὃν ποτ’ ἀριστεύοντα κατέκτανε φαίδιμος Ἕκτωρ’.

ὣς ποτέ τις ἐρέει· τὸ δ’ ἐμὸν κλέος οὔ ποτ’ ὀλεῖται.

[κι ἂν τὸν σκοτώσω ἐγώ, κι ὁ Ἀπόλλωνας δόξα μοῦ δώση,

παίρνοντας τὰ ὅπλα του στὸ ἱερὸ Ἴλιο θὰ τὰ φέρω,

νὰ τὰ κρεμάσω μπρὸς στὸν ναὸ τοῦ μακρορίχτη Φοίδου

καὶ τὸν νεκρὸ στὰ ὡριόζυγα καράβια θ’ ἀποδώσω,

οἱ μακρομάλληδες Ἀχαιοὶ γιὰ νὰ τὸν θάψουν, μνῆμα

πλάι στὸν πλατὺν Ἑλλήσποντον ὑψώνοντάς του, ὥστε ἕνας

ἀπ’ τοὺς ἐπίγονους νὰ πῆ, κάποτε, ποὺ θὰ πλέη

μὲ πλοῖο πολύσκαρμο σ’ αὐτὸ τὸ πέλαο τὸ κρασᾶτο:

‘σὲ ἄντρα νεκρὸν ἀπὸ παλιά, τὸ μνῆμα τοῦτο ἀνήκει,

ποὺ ἀνδραγαθοῦντα τὸν ἐσκότωσε ὁ μεγάλος Ἕκτωρ’.

Αὐτὸ θὰ ποῦν· κ’ ἡ δόξα μου ἀκατάλυτη θὰ μείνη.]

Τὸ χωρίο αὐτὸ (ὅπου ὁ Ἕκτορας προτείνει νὰ μονομαχήση μ’ ἕναν Ἀχαιό, κι ἀπὸ τὴν ἔκβαση τῆς μονο­μαχίας αὐτῆς νὰ κριθῆ ἡ τύχη τοῦ πολέμου) ἐπιμαρτυρεῖ σημαντικώτατα πράγματα, ποὺ ἡ συγκέντρωσή τους μέσα σὲ τόσο λίγους στίχους νὰ καταντᾶ ἀληθινὰ ἀπίστευτη: Πρῶτα-πρῶτα, τὴ συνήθεια τῶν Ἑλλήνων ν’ ἀφιερώνουν ἀντικείμενα στοὺς θεούς των καὶ μάλιστα τὰ ὅπλα ποὺ ἔπαιρναν ἀπὸ τοὺς νικημένους ἐχθρούς: μιὰ συνήθεια ποὺ ὡδήγησε, ἀρχικά, στὴ δημιουργία τῆς ἀναθηματικῆς ἐπιγραφῆς, ὅπως λ.χ.: «Σάμιοι τὠπόλλωνι» ἢ «Τάργεῖοι ἐνέκεν τῷ Διὶ τῶν Κορινθόθεν»(33) καί, ἐν συνεχείᾳ, στὸ ἀναθηματικὸ ἐπίγραμμα, ὅπως τὸ 741, στὸν Γεώρ. Κάιμπελ, ποὺ εἴδαμε ἤδη. Ἔπειτα, τὸν τάφο μὲ ἐνεπίγραφη στήλη. Ἂν δὲν γίνεται λόγος, ἐδῶ, γιὰ στήλη, τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει καμιὰν ἀπολύτως σημασία, ὄχι μόνο γιατί μας μιλεῖ ἀλλοῦ γι’ αὐτὴν (Λ 371, Π 457, Ρ 434 τῆς «Ἰλιάδος» καὶ Μ 14 τῆς «Ὀδυσσείας»), ὡς κάτι ἀπαραίτητο στὰ ταφικὰ ἔθιμα τοῦ και­ροῦ του, ἀλλὰ καὶ γιατί αὐτὴ τὴ φορὰ χρησιμοποιεῖ τὴν πολυσήμαντη λέξη «σῆμα», ποὺ ὑπονοεῖ τὴν «στήλη ἐπὶ τύμβῳ»Ἡ λέξη αὐτὴ παρουσιάζεται, πραγματικά, στὸν Ὅμηρο μὲ τρεῖς σημασίες: Τὸ περισσότερο μὲ τὴν ἔννοια τοῦ ἐκ θεοῦ σταλέντος σημαδιοῦ ἢ οἰωνοῦ, ὅπως στὸν στίχο Β 353, τῆς «Ἰλιάδος», ὅπου λέγεται γιὰ τὸν Δία:

ἀστράπτων ἐπιδέξι’, ἐναίσιμα σήματα φαίνων,

[δεξὰ ἄστραψε, καλότυχα προβάλλοντας σημάδια],

στοὺς Θ 170-171 στίχους, τῆς «Ἰλιάδος», ἐπίσης:

τρὶς δ’ ἄρ’ ἀπ’ Ἰδαίων ὀρέων κτύπε μητίετα Ζεὺς

σῆμα τιθεὶς Τρώεσσι, μάχης ἑτεραλκέα νίκην,

[καὶ τρεῖς φορὲς ὁ Δίας ἐβρόντηξε ὁ βαθύνοος, ἀπ’ τὴν Ἴδη,

σημάδι γιὰ τοὺς Τρῶες, πὼς χάριζε σ’ αὐτοὺς τὴ νίκη],

κι ἀκόμη στοὺς στίχους Ι 236 καὶ Ν 244, — ἢ τοῦ οἰωνοῦ, ἁπλᾶ, χωρὶς ἀναφορὰ σὲ θεοὺς ὅπως στοὺς στίχους Χ 29-30:

ὥς τ’ ἀστέρα (…)

ὅν τε κύν’ Ὠαρίωνος ἐπίκλησιν καλέουσι

λαμπρότατος μὲν ὃ γ’ ἐστί, κακὸ δέ τε σῆμα τέτυκται,

[σὰν τὸ ἀστέρι…

ποὺ καὶ Σκυλὶ τοῦ Ὠρίωνα τ’ ὀνομάζουν καὶ ποὺ λάμπει

πιὸ πολὺ ἀπ’ ὅλα, μὰ κακὸ σημάδι εἶναι, ὡς προβάλη],

κι ὅπως στὸν στίχο Β 308, τῆς «Ἰλιάδος» πάντα. Ἔπειτα, μὲ τὴν ἔννοια τοῦ χαραγμένου ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο σημα­διοῦ, ἑνὸς ὁποιουδήποτε σημαδιοῦ, ποὺ τὸ νόημά του τὸ ξέρει μόνον αὐτὸς ποὺ τὸ χάραξε, ὅπως στὸν στίχο Η 175, ἢ ποὺ μπορεῖ νὰ εἶναι (ἢ νὰ γίνη, ὕστερ‘ ἀπὸ παιδεία) σ’ ὅλους γνωστό, μετὰ ἀπὸ σύμβαση, ἕνα γράμ­μα τοῦ ἀλφαβήτου ἤ ἕνας ἀριθμός, δηλαδὴ ψηφίο, ὅπως στοὺς πολὺ συζητημένους Ζ 168-169 στίχους τῆς «Ἰλιάδος»:

πέμπε δέ μιν Λυκίηνδε, πόρεν δ’ ὅ γε σήματα λυγρὰ

γράψας ἐπὶ πίνακι πτυκτῷ θυμοφθόρα πολλὰ

[τὸν στέλνει στὴν Λυκία, κλειστὸ πιτάκι δίνοντάς του,

ψηφιὰ ἀφοῦ χάραξε, πού ‘χαν τὸ νόημα τοῦ θανάτου],

πού, σήμερα, νομίζω, κάτω ἀπὸ τὸ φῶς τῆς Γραμμικῆς Β, ποὺ πέφτει πάνω τους, δὲν ἀφήνουν καμιὰν ἀμφιβο­λία γιὰ τὸ πραγματικό τους νόημα. Τέλος, μὲ τὴν ἔννοια τοῦ σημαδιοῦ, ἀπὸ τὸ ὁποῖο γνωρίζεται ὁ τάφος,—δη­λαδή, τοῦ πλήρους μνημείου: τοῦ τάφου μὲ ἐνεπίγραφη στήλη ἢ δέλτον, ποὺ μνημονέει ἐς ἀεὶ ἕναν συγκεκριμένο νεκρό. Μιὰ γρήγορη ματιὰ σ’ ἐπι­γράμματα ex lapidipus conlecta καὶ στὸ ἕβδομο βιβλίο τῆς «Ἑλληνικῆς Ἀνθολογίας» μᾶς πείθει γι’ αὐτό. Συνήθως, ὅταν γίνεται λόγος γιὰ «σῆμα», δὲν ἀναφέρεται ἡ ἐπιτύμβια στήλη. Ὅπως στὸ παρακάτω ἐπιτύμβιο τῶν μέσων τοῦ 6ου αἰῶνα, ποὺ βρέθηκε στὴν Ἀθήνα, παρὰ τὰ θεμιστόκλεια τείχη:




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.