Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή


Ἀλλ’ ἔστω. Δὲν πείστηκε κανείς, ὅτι ἡ ἐπιτύμβια στήλη εἶναι ἐνεπίγραφη, σύμφωνα μὲ τὴν ἀκλόνητη παράδοση τῶν ἐπιγραφῶν ἀπὸ τὸν 6ον αἰῶνα καὶ δῶθε, καὶ στὸν Ὅμηρο, ὅπως ἄς μοῦ ἐπιτραπῆ νὰ πιστεύω, ἴσαμε ν’ ἀποδειχτῆ, πειστικά, ὁ σκοπὸς τῆς ὕπαρξης μιᾶς ἀνεπίγραφης ἐπιτύμβιας στήλης. Ἀλλ’ ἂν τὸ νό­μισμα αὐτό, τῶν στίχων Η 89-90, δὲν πείθει ἀπὸ τὴ μιὰν ὄψη του, αὐτὴ τῆς ἐνεπίγραφης στήλης, ἔχει ἐν­τούτοις καὶ τὴν ἄλλην ὄψη του: ἐκείνη τοῦ ἐπιγράμμα­τος, σύμφωνα μὲ τὸν ψευδο-Πλούταρχο, ποὺ κι αὐ­τή μᾶς ὁδηγεῖ πάλι, στὴν ἐπιγραφή, ἀρχικά, στὴ γραφή, τελικά, ὡς προϋπόθεση καὶ τῆς μιᾶς καὶ τοῦ ἄλλου. Στοὺς στίχους αὐτούς:

ἀνδρὸς μὲν τόδε σῆμα, πάλαι κατατεθνηῶτος,

ὅν ποτ’ ἀριστεύοντα κατέκτανε φαίδιμος Ἕκτωρ,

βρισκόμαστε, πράγματι, μπροστὰ σ’ ἕνα ἀρχαϊκὸ ἐπί­γραμμα, ποὺ θὰ ἦταν πλῆρες, ἂν μᾶς ἔδινε, κοντὰ στὴ μοῖρα ποὺ δάμασε τὸν «ποτ’ ἀριστεύοντα», σκοτώνοντάς τον, καὶ ποὺ εἶναι ὁ Ἕκτωρ ἢ ὁ «ὠκὺς Ἄρης Ἕκτορος ἐν παλάμαις», καὶ τὸ ὄνομα τοῦ νεκροῦ. Πρᾶγμα ἀδύ­νατο. Γιατί ὁ Ἕκτορας δὲ μποροῦσε νὰ ξέρη, σὲ ποιὸν ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς των θ’ ἀνάθεταν οἱ Ἀχαιοὶ τὴν ἀντι­μετώπισή του, στὴ μονομαχία ποὺ τοὺς εἶχε προτείνει. Εἰκοτολογεῖ, λοιπόν, — γι’ αὐτὸ κ’ ἐκεῖνο τὸ ἀόριστο «ἀνδρός». Ἀλλ’ ἡ στήλη, στὸν τάφο τοῦ Πατρόκλου (Ψ 45) :

πρὶν γ’ ἐνὶ Πάτροκλον θέμεναι πυρὶ σῆμά τε χεῦαι

[πρὶν βάλω στὴν πυρὰ τὸν Πάτροκλο καὶ μνῆμα ὑψώσω]

θὰ μποροῦσε, ἀναντίρρητα, νὰ φέρη τὸ ἐπίγραμμα τῶν στίχων Η 89-90:

Πατρόκλου τόδε σῆμα πάλαι κατατεθνηῶτος,

ὅν ποτ’ ἀριστεύοντα κατέκτανε φαίδιμος Ἕκτωρ.

[Τοῦ Πάτροκλου, ποὺ πέθανε παλιά, εἶναι αὐτὸ τὸ μνῆμα·

ἀνδραγαθοῦντα τὸν ἐσκότωσε ὁ μεγάλος Ἕκτωρ.]

Ἔχει κανεὶς ἀντίρρηση, ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα πλῆρες ἀρχαϊκὸ ἐπίγραμμα, — γιὰ ἕνα γνήσιο ὁμηρικὸ ἐπίγραμ­μα; Δὲν εἶναι μόνο πιὸ κοντὰ στὰ πράγματα, μέσα σ’ αὐτὰ τοῦτα τὰ ὁμηρικὰ πράγματα, παρὰ καὶ πολὺ ὡ­ραιότερο ἀπὸ κεῖνο τῆς «Εἰς τοὺς παρ’ Ὁμήρῳ Ἥρωας ἐπιτάφια» σειρᾶς τοῦ ψευδο-Ἀριστοτέλους:(41)

Πατρόκλου τάφος οὗτος· ὁμοῦ δ’ Ἀχιλλῆι τέθαπται·

ὅν κτάνε ὠκὺς Ἄρης Ἕκτορος ἐν παλάμαις.

[Τάφος Πατρόκλου· κι ὁ Ἀχιλλεὺς ἐθάφτηκε μαζί του·

μὲ τοῦ Ἕκτορα τὸν σκότωσε τὰ χέρια ὁ γοργὸς Ἄρης.]

Ὑστερ’ ἀπ’ αὐτό, θεωρῶ ἀρκετὰ ὅσα εἶπα στὴν ἀρχή, γιὰ τὸ ἐπιδεικτικὸ ἐπίγραμμα τῶν στίχων Ζ 460-461. Στὸν Ὅμηρο, ἑπομένως, συναντοῦμε στίχους, ποὺ ἀπο­σπώντας τους ἀπὸ τὸ σῶμα τοῦ ἔπους, βρισκόμαστε μπροστὰ σὲ πλήρη ἀρχαϊκὰ ἐπιγράμματα. Τὸ πλῆθος τῶν συνεπειῶν τῆς ἀνακάλυψης αὐτῆς, —ἑνὸς Ὁμήρου Ἐπιγραμματοποιοῦ, κρυμμένου μέσα στὸ πυκνὸ δάσος τῶν ἐπικῶν στίχων του,— ἀφήνω σὲ ἄλλους, καταλ­ληλότερους κι ἀξιώτερούς μου, νὰ τὸ ἐξετάσουν.

  1. Η αθανασία του ονόματος

Πρὶν τελειώσω, ὅμως, θὰ ἤθελα νὰ κάμω μιὰ παρα­τήρηση ἀκόμη, ἀναφορικὰ μὲ τὸν στίχο Η 91, τὸν τελευταῖο, δηλαδή, τοῦ τόσο σημαντικοῦ παραπάνω χω­ρίου, ὅπου ὁ Ἕκτορας κάνει λόγο γιὰ τὴν αἰώνια δόξα ποὺ τὸν περιμένει, ἂν βγῆ νικητὴς ἀπὸ τὴ μονομαχία του μ’ ἕναν ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν Ἀχαιῶν. Ἀλλ’ αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ διαιώνιση τῆς δόξας, ἡ ἀθανασία τοῦ ὀνόματος, δηλαδή, μόνο μὲ τὴν ὕπαρξη ἐπιγρα­φῆς, πάνω σὲ πέτρα, ἢ μέταλλο, εἶναι δυνατή. Αὐτὸ μᾶς λένε οἱ δυὸ πρῶτοι στίχοι τοῦ 367 ἐπιτυμβίου ἐπιγράμ­ματος, στὸν Κάιμπελ, ποὺ εἴδαμε, κι αὐτό μᾶς ὑπογραμ­μίζεται καὶ σ’ ἕνα ἐπίγραμμα τοῦ 200 μ.Χ., στὸν ρωμαϊκὸ τάφο μιᾶς ἑταίρας:

…βιότευον

πάντες γὰρ μ’ ἐπόθουν, ἤμην γὰρ πᾶσι προσηνής,

καὶ στεφάνους ἐφόρουν, πολλοῖς δὲ μύροισιν ἐχρώμην,

καὶ μετὰ δόρπον ἐκοιμώμην κλισμῷ ἑνὶ καλῷ,

ἐνδεδύμην δὲ τὸ σῶμ’ ἐσθήμασι χρώμασι θείοις,

κάλλος ἔχουσα, τύποισι ταφῆς ἔτυχον μετὰ τοῦτο,

καὶ ζῶ κοὐκ ἔθανον τοῖον ἔχουσα τάφον.(42)

[ …ζοῦσα,

γιατί ὅλοι μὲ ποθούσανε κ’ ἤμουν προσηνὴς σ’ ὅλους,

μὲ πολλὰ μύρα ἀλείβομουν καὶ φόραγα στεφάνια,

σ’ ὄμορφο ἀνάκλιντρο ὕστερ’ ἀπ’ τὸ δεῖπνον ἐκοιμόμουν,

ντυνόμουνα φορέματα ποὺ χρώματα εἶχαν θεῖα

κ’ ἔχοντας ὀμορφιὰ πολλή, ταφὴν ἀνάλογη εἶχα.

καὶ ζῶ, καὶ δὲν ἀπόθανα, τέτοιον ἔχοντας τάφο.]

Κι ὁ τάφος, ἑρμηνεύει ὁ Gerhard Pfohl,(43) ποὺ μετα­φέρει, ἐπίσης, τοὺς δυὸ τελευταίους στίχους, ἀπὸ τὴν ἔκδοση τοῦ Werner Peek, εἶναι ἡ ἐγγύηση τῆς ἐπιβίω­σης. Ὁ τάφος; Ναί, βέβαια, ἀλλὰ πάντα μὲ ἐνεπίγραφη στήλη πάνω του!

______________________

Σημειώσεις

  1. Παλατίνη Ἀνθολογία, VII 417.
  2. Παλατίνη Ἀνθολογία, VII 421.
  3. Ἱστορίαι, V 59—62.
  4. Geschichte der griechischen Literatur, ἑλλ. μετ. Ἀγ. Τσοπανάκη, Θεσσαλονίκη 1964, σελ. 36.
  5. Gerhard Pfohl, Poetische Kleinkunst auf altgriechischen Denkmälern, München 1967, σελ. 42.
  6. Ἀρ. 746, στὸν Kaibel, ὅ.π. [πλήρη βιβλιογραφία δὲς στὸ βιβλίο, ἔκδοση Δωδώνη]
  7. Ἀρ. 1488, στὸν W. Peek, ὅ.π.
  8. Ἀρ. 70, στὸν W. Peek. ὅ.π.
  9. Ἀρ. 367, στὸν Kaibel, ὅ.π.
  10. Ἀρ. 258, στὸν Kaibel, ὅ.π.
  11. Ἀρ. 52, στὸν Kaibel, ὅ.π.
  12. Στὸν R. Harder (Die Meisterung der Schrift durch die Griechen. Das neue Bild der Antike, I, 1942. σελ. 103) καὶ Μ. Andronikos: «The Mycenaean and the Greek script», στὰ Atti e memorie del 1o Congresso Internazionale di micenologia, Roma 1967. Σελ. 502.
  13. Σύμφωνα μὲ τὸν Καθηγητὴ Α. J. Β. Wace, στὸν Πρόλογο, σελ. XXVIII, τῶν Documents in Mycenaean Greek τῶν Μ. Ventris καὶ J. Chadwick, London, 1956: «It is probable that the Linear Β script continued in use, and perhaps even overlapped the first refutation of the common opinion simply provoked a few reservations».
  14. Appendix Epigrammatutn 9, στ. 57-58, στὴν Anthologia Graeca ad Palatini Codicis, t. IΙΙ, Lipsiae 1912.
  15. Ἀρ. 610, στὸν Kaibel, ὅ.π., στὸν W. Peek, ὅ.π., ἀρ. 1112.
  16. Ὅ.π., σελ. 52.



Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.