Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή



τὸ εὔχρηστο μπήξαμε κουπὶ πανωμεριᾶς τοῦ τάφου.]

  1. Γραφή πριν τον Όμηρο

Ἐρωτητέον, ἐντούτοις: ἡ ἐπιτύμβια στήλη, στὸν Ὅμη­ρο, εἶναι ἀνεπίγραφη ἀκόμη, στὰ χρόνια του (καί, τότε, ποιός ὁ λόγος τῆς ὕπαρξής της;) ἢ ἐνεπίγραφη, ὅπως, κατὰ κανόνα, ἐπιμαρτυρεῖται στοὺς ἱστορικοὺς χρόνους;

Ὅτι ἡ συνήθεια τῶν ἐγχαράκτων ἐπιγραφῶν σ’ ἀναθήματα καὶ σ’ ἐπιτύμβιες πέτρες, εἴτε στῆλες ἦσαν αὐτὲς εἴτε δέλτοι (=πινακίδες), ὅπως στὸν Μελέαγρο:(28)

πουλυετὴς δ’ ἐχάραξα τάδ’ ἐν δέλτοισι πρὸ τύμβου,

[καὶ γέρος πιὰ αὐτὰ χάραξα πάνω σὲ πινακίδες μπροστὰ στὸν τάφο…]

πού, ἄλλωστε, κάνει λόγο καὶ γιὰ στήλη:

καὶ τὶς ἐὼν στάλας σύμβολον ἐσσὶ τίνος;(29)

[ποιός εἶσ’ ἐσύ, τίνος εἶσαι, τὸ σύμβολο στὴ στήλη;]

εἶχε πίσω της μακρότατη παράδοση, εἶναι βέβαιο, κι ἂς μὴν ἀνάγεται στοὺς μυθικοὺς χρόνους, ὅπως χρονολογοῦσεν ὁ Ἡρόδοτος,(30) μὲ ὑπεράγαν μυθοπλαστικὴ φαν­τασία, θὰ ἒλεγε κανείς, τὶς ἑξάμετρες ἐπιγραφὲς μερικῶν ἀναθηματικῶν τριπόδων, ποὺ φαίνεται νὰ τοῦ εἶ­χαν κάμει ἰδιαίτερη ἐντύπωση, κατὰ τὴν ἐπίσκεψή του στὸ ἱερό τοῦ Ἰσμηνίου Ἀπόλλωνος, στὶς Θῆβες, καὶ μᾶλλον ἀπὸ τὸν μεγάλο του ζῆλο ν’ ἀναγάγη τὴν ὕπαρ­ξη τῆς φοινικικῆς γραφῆς στὰ χρόνια του Λάιου Λαβδακίδη, — ἀνάγοντας ἔτσι, ταυτόχρονα, χωρὶς αὐτὸ νὰ βρίσκεται μέσα στὶς προθέσεις του, καὶ τὴν ὕπαρξη λογίας ἑλληνικῆς ποιήσεως στὶς σκοτεινὲς μυθικὲς ἐ­ποχές. Πόσο μακρὰ ἦταν ἡ παράδοση τούτη, δὲν εἴμαστε σὲ θέση νὰ τὸ ποῦμε οὔτε μὲ κάποιαν προσεγγίζου­σα στὴν ἀλήθειαν ἀνακρίβεια. Οἱ παλαιότερες ἑλληνι­κὲς ἐπιγραφές, ὁπωσδήποτε, χαραγμένες πάνω σὲ κύ­πελλα, ποὺ βρέθηκαν, στὸ Δίπυλο τὸ ἕνα, στὴ νεκρό­πολη τῆς ἰταλικῆς Ἴσκια τὸ ἄλλο, ἀνήκουν, στὸ τέλος τοῦ πρώτου μισοῦ τοῦ 8ου αἰώνα ἡ πρώτη, στὰ μισά τοῦ δεύτερου μισοῦ τοῦ ἴδιου αἰώνα ἡ δεύτερη. Ὁ τε­λειοποιημένος καὶ τρεχούμενα χρησιμοποιημένος τύ­πος τῆς γραφῆς, τοποθετεῖ τὴν ἀνακάλυψη τῆς φθογ­γικῆς γραφῆς ἑκατὸ χρόνια τουλάχιστον πρὶν ἀπὸ τὰ κύπελλα, σύμφωνα μὲ ὅσα λέει ὁ Albin Lesky.(31) Ἀπὸ καθαρὴ λογοτεχνικὴ ἄποψη, καθὼς κ’ οἱ δυὸ συνιστοῦν στιχουργημένα ἐπιδεικτικὰ ἐπιγράμματα, καὶ μάλιστα σ’ ἑξαμέτρους (αὐτὴ τοῦ Διπύλου ἀποτελεῖται ἀπὸ ἕναν ἑξάμετρο καὶ δυὸ δακτυλικοὺς πόδες ἑνὸς ἀσυμπλήρωτου δεύτερου, κ’ ἐκείνη τοῦ κυπέλλου τῆς Ἴσκια ἀπὸ ἕνα ἰαμβικὸ τρίμετρο μὲ ἀνώμαλη ἀρχὴ καὶ δυὸ ἡρωικοὺς στίχους) ἡ σημασία τους εἶναι ἐξ ἴσου μεγά­λη. Τῆς δεύτερης, μάλιστα, ἀναφορικὰ μὲ τὸν Ὅμηρο, πολὺ μεγαλύτερη, καθὼς ἀναφέρεται στὸ περίφημο, ἀπὸ τὴν «Ἰλιάδα» μονάχα, ποτήρι τοῦ Νέστορος:

Νέστορός εἰμι εὔποτον ποτὴριον·

ὃς δ’ ἂν τῷδε πίησι ποτηρίῳ, αὐτίκα κεῖνον

ἵμερος αἱρέσει καλλιστεφάνου Ἀφροδίτης.(32)

[Τοῦ Νέστορα τὸ εὐχάριστο, στὸ πιόσιμο, ποτήρι

ἐγώ ‘μαι, κι ἂν κανένας πιῆ μὲ τὸ ποτῆρι τοῦτο,

τῆς Ἀφροδίτης, ποὺ φορᾶ στεφάνια ὡραῖα, ὁ πόθος

τὸν πιάνει εὐθύς.]

Δὲν μᾶς μαρτυροῦν μόνο, πὼς ἡ ἐπιγραφικὴ τέχνη εἶ­χε προχωρήσει ἀπὸ τὴν κατὰ λογάδην στὴ στιχουργι­κὴ ἔκφρασή της (πρᾶγμα ποὺ ἀπαίτησε μεγάλο χρονι­κὸ διάστημα), ἀλλὰ καὶ πὼς τὰ ὁμηρικὰ κείμενα συγκε­κριμένα, κι ὄχι πιὰ ἡ τέχνη τῶν ἀοιδῶν τῆς Ἰωνίας, γιὰ νὰ φθάσουν ὣς τὴν ἠπειρωτικὴν Ἑλλάδα κι ἀπὸ κεῖ στὴν Ἰταλία, καὶ μάλιστα νὰ εἶναι πολὺ πρόχειρα, ὥστε ν’ ἀντλοῦν ἀπ’ αὐτὰ τὰ θέματά τους ἀκόμη κ’ οἱ τεχνουργοὶ κρατήρων, ἤ, ἔστω, οἱ βοηθοί τους ἢ συνεργάτες τους ἐπιγραμματοποιοί, χρειάστηκαν ἕνα ἐξ ἴσου ση­μαντικὸ χρονικὸ διάστημα. Ἑπομένως, αὐτὴ ἡ ἐπιγρα­φικὴ ἀφετηρία, ποὺ ζητᾶμε, θὰ πρέπη νὰ βρίσκεται, ὁπωσδήποτε, στὰ ἐπικὰ χρόνια, τουλάχιστον, γύρω στὰ 850, ἂν ὄχι καὶ παλαιότερα, πρὶν ἀκόμη ἀπὸ τὴν ἐπο­χὴ ποὺ ραψωδοῦσεν ὁ Ὅμηρος, ἐφ’ ὅσον ἡ ἐπιγρα­φικὴ παράδοση τούτη ἐπιμαρτυρεῖται ἐπανειλημμένα, ἔστω κ’ ἔμμεσα, ἀπ’ αὐτόν, ὡς κάτι ἐμπεδωμένο στὰ χρόνια του καὶ πολὺ γνωστὸ ἤδη στοὺς ἀκροατές του, ὅπως στοὺς στίχους Λ 371-372 τῆς «Ἰλιάδος», ποὺ φωτίζουν τὰ περὶ τῆς στήλης τοῦ Ρ 434, τῆς «Ἰλιάδος» ἐπίσης, καὶ τῶν Λ 76 καὶ Μ 14 τῆς «Ὀδυσσείας»:

στήλη κεκλιμένος ἀνδροκμήτῳ ἐπὶ τύμβῳ

Ἴλου Δαρδανίδαο, παλαιοῦ δημογέροντος.

[στὴ στήλη πάνω γέρνοντας, ποὺ στήσανε στὸν τάφο

τοῦ Ἴλου, τοῦ γιοῦ τοῦ Δάρδανου, παλιοῦ δημογερόντου.]

Βέβαια, οὔτε καὶ στοὺς στίχους αὐτοὺς γίνεται μνεία ἐπιγραφῆς. Ἀλλά, τότε, θὰ μποροῦσε νὰ ρωτήση κα­νείς, καὶ μ’ ὅλα του τὰ δίκια: ἀπὸ ποῦ ἦταν γνωστό, ὅτι ὁ τάφος αὐτός, ποὺ βρισκόταν ἔξω ἀπὸ τὰ τείχη τῆς Τροίας, ἦταν τοῦ Ἴλου εἰδικά, κι ὄχι κάποιου ἄλ­λου; Ἡ μόνη ἀπάντηση, ποὺ θὰ ἦταν δυνατὸν νὰ δώση κανεὶς σ’ αὐτό, θὰ ἦταν: ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή, ποὺ ὑπῆρ­χε πάνω στὴ στήλη, ἂν σ’ ὁλόκληρο τὸ χωρίο αὐτὸ γινό­ταν λόγος γιὰ Ἀχαιούς. Ἐπειδή, ὅμως, αὐτὸς ποὺ εἶχε ἀκουμπήσει πάνω στὴ στήλη, γιὰ νὰ σημαδέφη καλύτερα, ἦταν ὁ Πάρις, δεχόμαστε, πὼς μόνο ἡ προφορι­κὴ παράδοση ἦταν ἀρκετή, γιὰ νὰ γνωρίζουν, οἱ Τρῶες τουλάχιστον, τοὺς τάφους τῶν νεκρῶν τους, ἀκόμη καὶ στὶς περιπτώσεις ποὺ ἔκρυβαν ἄσημους νεκρούς…

  1. Η ενεπίγραφη στήλη

Τὸ πρᾶγμα, ἐντούτοις, κατὰ πόσον ὁ Ὅμηρος κά­νει μνεία τῆς ἐπιγραφῆς, κατὰ πόσον τὰ λεγόμενά του προϋποθέτουν τὴν ἐπιγραφή, μᾶς γίνεται σαφέστερο, στὸ ἀκόλουθο ἀπόσπασμα, ἀπὸ τὸ Η 81-91 τῆς «Ἰλιάδος», ὅπου ἀκριβῶς βρίσκονται κ’ οἱ δυὸ στίχοι, στοὺς ὁ­ποίους μᾶς εἶχε παραπέμψει καὶ τὸ ψευδοπλουτάρχειο § 215 χωρίο:






Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...