Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003

[οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο]

[…] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσεια στοὺς Ἀθηναίους. Καθὼς γνωρίζετε, ὁ Πεισίστρατος, στὸν 6ο αἰῶνα π. Χ, ἦταν -σύμφωνα μὲ τὴν παράδοση- ὁ πρῶτος ποὺ ὅρισε νὰ καταγραφοῦν τὰ ὁμηρικὰ ἔπη. «Ὥς τότε, οἱ ἄνθρωποι ἁπλῶς ἄκουγαν τὰ ποιήματα αὐτά, ἀλλὰ δὲν τὰ ἔβλεπαν, γιατἰ μεταδίδον­ταν ἀπὸ τὴ φωνὴ τῶν ραψῳδῶν».

Ὁ ἔπαινος αὐτός, ποὺ μπορεῖ σήμερα νὰ μᾶς φαίνε­ται ἀφελής, σημειώνει ὡστόσο ἕνα σταθμὸ στὴν ἱστορία τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πνεύματος: ἐκείνη τὴ στιγμὴ ἀρχίζει ἡ ποίηση νὰ δείχνεται καὶ ὄχι πιὰ μόνο νὰ ἀκούγεται· ἐκείνη τὴ στιγμὴ ἀρχίζει ἡ μακριὰ γενεαλογία τοῦ βι­βλίου· μιὰ ἐξέλιξη πού, περνώντας ἀπὸ τὶς ἀλεξανδρινὲς βιβλιοθῆκες, ἀναπτύσσεται σὲ πελώρια κλίμακα μὲ τὴν ἐφεύρεση τῆς τυπογραφίας, γιὰ νὰ καταλήξει στὴν ἐξά­πλωση —ποὺ τὴ διαπιστώνουμε σήμερα ὄχι χωρὶς κά­ποια ἀνησυχία— τῆς νεότερης βιομηχανίας τοῦ βιβλίου. Τέλος, ἀπὸ τότε εἶναι ποὺ δημιουργήθηκε μέσα μας αὐτὴ ἡ δεύτερη φύση: ἡ φύση τοῦ ἀναγνώστη.

Ἂς ἐξετάσουμε μιὰ στιγμὴ τὴ διαφορὰ ἀνάμεσα στὴν ποίηση ποὺ ἀκούγεται καὶ στὴν ποίηση ποὺ βλέπε­ται ἢ διαβάζεται. Μποροῦμε νὰ φανταστοῦμε πὼς ἡ πρώτη ἀναπτυσσόταν πάνω σὲ μιὰ γραμμὴ χαραγμένη ἀπὸ τὴ φωνὴ τοῦ ἀπαγγέλτη· ἡ λέξη δὲν πρόφταινε νὰ μείνει πολλὴ ὥρα παρούσα στὴ νόηση τοῦ ἀκροατῆ· ἔπρεπε νὰ δώσει τὴ θέση της στὴν ἑπόμενη λέξη· ἐξ ἄλλου παρασυρόταν ἀπὸ ἕνα ρυθμὸ ποὺ ἦταν ἀρκετὰ ἁπλὸς ὥστε νὰ εἶναι εὔληπτος. Μπορεῖ κανεὶς νὰ κάνει τὴν ἴδια πα­ρατήρηση γιὰ τὸ στίχο ποὺ ἔχει τὴν τάση νὰ ἀποτελεῖ μιὰν ἑνότητα σχεδὸν ἀνεξάρτητη. Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ὁ ἀκροατὴς μιᾶς τέτοιας ποίησης κυριεύεται πρῶτα ἀπὸ ἕνα εἶδος γοητείας ποὺ τείνει νὰ ἀποκοιμίσει τὸ συλλο­γιστικό, ὀρθολογιστικό του πνεῦμα. Κατόπι, ὅταν τελει­ώσει ἡ ἀπαγγελία, φροντίζει νὰ θυμηθεῖ, καὶ γι’ αὐτὸ τοῦτος ὁ στίχος χρησιμοποιεῖ μνημοτεχνικὰ μέσα. Στὴν ἀρχή, οἱ μοῦσες ἦταν θυγατέρες τῆς Μνημοσύνης.

Μοῦ ἀρέσει νὰ φαντάζομαι αὐτὸν τὸν μαγικὸ κύκλο ἀπὸ ἀνθρώπους ὁμαδικὰ ὑποταγμένους στὴ γοητεία ἑ­νὸς ραψωδοῦ, καὶ ἀγαπῶ ἰδιαίτερα τὴν ἀνθρώπινη φωνή.

Ἡ στάση τοῦ ἀναγνώστη εἶναι πολὺ διαφορετική. Πρῶτα-πρῶτα, εἶναι ὁλομόναχος ἀντίκρυ στὸ ἀνοιχτὸ βιβλίο. Ἔχει μπροστά του μιὰ σελίδα καὶ τὴν κοιτάζει σιωπηλά· μπορεῖ νὰ τὴ γυρίσει πρὸς τὰ πίσω ἢ πρὸς τὰ ἐμπρός· ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ ξαναδεῖ τὰ ὅσα ἒχει κιό­λα διαβάσει ἢ νὰ κοιτάξει τὸ τέλος τοῦ βιβλίου πρὶν ἀπὸ τὴν ἀρχή. Μπορεῖ ἀκόμα νὰ σταματήσει σὲ μιὰ λέξη, νὰ κοντοσταθεῖ σὲ μιὰ φράση ποὺ δὲν τὴν ἔπιασε καλὰ μὲ τὴν πρώτη ματιά. Ἂν δοῦμε ἕναν ἀναγνώστη τριγυρισμένο ἀπὸ μιὰ βιβλιοθήκη —καὶ κάθε ἀναγνώστης περιβάλλε­ται ἀπὸ μιὰ βιβλιοθήκη, εἴτε πραγματικὴ εἴτε ἰδεατὴ— μποροῦμε εὔκολα νὰ φανταστοῦμε πὼς ὅλα αὐτὰ τὰ βι­βλία ποὺ ἔχει διαβάσει, συντελοῦν στὴν ἀνάγνωσή του· πὼς τὸ σύνολο τῶν γνώσεων ποὺ ὁλοένα συσσωρεύονται, προσφέρει στὴν πνευματικὴ ἀκοή του ἕνα μεγάλο χῶρο ἀπὸ ἁρμονικές· πὼς ἡ γραμμὴ ποὺ ἡ φωνὴ τοῦ ἀπαγγέλτη χάραζε στὴν ἀκουστικὴ ποίηση, παραλλάζει ἢ σπάει, καὶ πάντως δὲν εἶναι πιὰ ἡ ἴδια. Ἡ ἀνάγνωση δημιουργεῖ μιὰ διαφορετικὴ στάση, καὶ τούτη ἡ ἀνθρώπινη στάση, ὡς φαίνεται, δὲν ἀναπτύχθηκε χωρὶς νὰ ἐπηρεά­σει τοὺς ρυθμοὺς καὶ τὴν ἔκφραση τῆς ποίησης. Δὲν ἔχω σκοπὸ νὰ ὑποστηρίξω πὼς οἱ μεταβολὲς στὴν ἐκδήλω­ση τῆς ποίησης δὲν ὀφείλονται καὶ σὲ ἄλλους παράγον­τες τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς· ἀσφαλῶς ὀφείλονται, καὶ —πρὶν ἀπὸ ὅλα— στὴν ἀναπόδραστην ἀνάγκη ποὺ ὑποχρεώνει κάθε τέχνη νὰ ἀναπτύσσεται, ἐπὶ ποινῇ θα­νάτου. Ἐκεῖνο ποὺ προσπαθῶ νὰ ἐξηγήσω, εἶναι πὼς τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἀναγνώστης ἀντικατάστησε τὸν ἀκροατὴ τῶν ποιημάτων, ἐπίσης συντέλεσε στὴ μεταβολὴ τῆς ψυ­χολογικῆς μας στάσης ἀπέναντι στὴν ποίηση.



Αγοραίος

Κωνσταντίνος Σ. Παχής, Επίνοια
Έχουμε πράγματι λόγους να φοβόμαστε ότι η επίνοια θα καταστρέψει τον άνθρωπο; Η είσοδός μας στον κόσμο της ψηφιακής τεχνικής μας απειλεί; Όταν στη δεκαετία...

Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Γιώργος Σεφέρης: Παραλλαγές πάνω στο βιβλίο

Ἀπὸ Δοκιμές, ἐκδ. Ίκαρος Αθήνα 2003 [οι εμφάσεις είναι από την Άμπελο] […] Ἕνας ἀρχαῖος συγγραφέας ἐπαινεῖ τὸν Πεισίστρατο ἐπειδὴ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ ἔδειξε...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Δ. N. Mαρωνίτης: Χρόνος και σήματα
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Το Βήμα, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008 Και να θες κάποτε, δεν μπορείς εύκολα να σταματήσεις, οπότε η συνέχεια γίνεται υποχρεωτική. Στην προκείμενη περίπτωση παρατείνεται πρώτα...


Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Άρης Δικταίος: Ο Όμηρος, το Επίγραμμα, η Επιγραφή, η Γραφή

Ἀπὸ τὸ ὁμότιτλο ἔργο, ἐκδ. Δωδώνη, Ἀθήνα 1973 Η επιτύμβια στήλη Γραφή πριν τον Όμηρο Η ενεπίγραφη στήλη Ομηρικά επιγράμματα Η αθανασία του ονόματος –...


Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή του Αλφάβητου
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Εμμανουήλ Βουτυράς: Η Εισαγωγή  του  Αλφάβητου

Από το «Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, από τις Αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα» επιστημονική επιμέλεια Α.-Φ. Χρηστίδης. εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2007....


Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής γλώσσας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Νάσος Βαγενάς: Σύμβολα της λογοτεχνικής  γλώσσας

Το Βήμα, 21 Δεκεμβρίου 2008 Επισημείωση στην πρόσφατη σειρά των επιφυλλίδων μου με θέμα την οργανική μορφή του έργου τέχνης και τη σημερινή αμφισβήτησή της...


Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
Κατηγορία: Η Αυγή της Λογοτεχνίας
Joachim Latacz: Όμηρος, ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας

από το βιβλίο: ‘Ομηρος, o θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας’. Μετάφραση Εβίνα Σιστάκου, Επιμ. Αντώνης Ρεγκάκος. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2000 (όπου και οι παραπομπές)   Η...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.