Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του



Ωραία· η φωτιά εκλάπη και προσεφέρθη δώρο στους θνητούς. Πρόκειται, λοιπόν, για τόσο σοβαρό παράπτωμα, ώστε να οδηγηθεί ένας θεός σε ανασκολοπισμό (που ο Αισχύλος τροποποιεί επί το κοσμιώτερον σε κάρφωμα του στήθους πάνω στο βράχο); Τι σημαίνει η φωτιά;

Ας μη αποδυθούμε σε ανθρωπολογικές έρευνες. Ας τ’ αφήσουμε αυτά, τα στρουκτου- και μεταστρουκτουραλιστικά μας, σε άλλο δωμάτιο. Καλό είναι τώρα να συγκεντρωθούμε στους παλαιούς λόγους.

Στο Έργα και ημέραι διαβάζουμε ότι οι θεοί έκρυβαν τον βίον (τα προς το ζήν) απ’ τους ανθρώπους. Ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά και τη δίνει στους ανθρώπους. Ότι η φωτιά είναι αυτό που χορηγεί τον βίον, προκύπτει εμμέσως, απ’ το γεγονός ότι ο Δίας για να τιμωρήσει τους ανθρώπους κατασκευάζει την Πανδώρα (τη γυναίκα) που ξοδεύει σπαταλώντας το βιός του ανθρώπου.

Πίσω από την αντιφεμινιστική αυτή θεώρηση, θάξιζε να προσέξουμε ότι η Πανδώρα φτιάχνεται από νερό και χώμα: είναι συνεπώς, ένωση στοιχείων αντίθετων προς τη φωτιά· ίσως αυτού μνήμη ή ερέθισμα συναντούμε στην ηρακλείτειο κοσμολογία, όπου η φωτιά είναι το ανώτερο και το νερό το κατώτερο, όχι μόνο ως δύο στοιχεία κοσμικά αλλά και ως τάσεις: «σοφωτάτη» είναι η ψυχή που δεν έχει καθόλου υγρό στοιχείο, η πύρινη ψυχή!..

Και στη Θεογονία ο Ησίοδος επανέρχεται, προσθέτοντας ότι ο Ζευς δεν έστελνε φωτιά στις μελιές (μελίησι, δένδρα). Σημειώνω, α) ότι η μητέρα του Αργίτη Φορωνέα, ήταν η νύμφη Μελία β) ότι εδώ ο Ησίοδος μας λέει πως παίρναμε φωτιά απ’ τον κεραυνό ή απ’ τα δένδρα, έως ότου ο Προμηθέας μας έφερε φωτιά από αλλού· από πού, δεν βλέπουμε να λέει. (Ο Servius, σχολιαστής του Βιργιλίου, υποστηρίζει πως την έφερε απ’ τον ήλιο —αμάν, αυτοί οι Ρωμαίοι με τις υπερβολές τους!). Συνεπώς, για τον Ησίοδο η φωτιά είναι καθαρώς βιοτική — άποψη πολύ βολική για έναν ήρεμο αγρότη, όπως ήταν ο Ησίοδος.

Ο Αισχύλος βεβαιώνει τα της φωτιάς, αλλά δεν σταματά εκεί. (Δεν θέλω να ξεχνώ ότι στην πρώτη παράσταση, Προμηθέας ήταν ο ίδιος ο Αισχύλος· παράσταση άλλη απ’ αυτή, δύσκολα ενδιαφέρει. Η πρώτη παράσταση ήταν φιλοσοφικό γεγονός, χάρις στη «σύνοδο των πλανητών»· οι άλλες παραστά­σεις είναι ιστορία του θεάτρου). Δικαιολογείται πως έκλεψε τη φωτιά, διότι

έσωσα τους θνητούς να μην κυλήσουν

συντρίμματα στον Άδη.

Ισχυρίζεται πως ο Ζευς ήθελε να μας εξοντώσει και να μας αντικαταστήσει με άλλους, σωστότερους. (Δεν θάταν ο πρώτος άρχων που ονειρεύτηκε να διορθώσει ριζικά τό λαό του!) Ωστόσο, ο Χορός — εμείς— υποψιάζεται πως ο θυμός του Διός δεν αρχίζει και τελειώνει με τη φωτιά. Πολύ προσεκτικά, ανακρίνει τον Δεσμώτη:

Χο. Μήπως προχώρησες πιο πέρα κι από τούτα;

Πρ. Εσβησα απ’ τους θνητούς το φόβο του θανάτου.

Χο. Ποιο γιατρικό για την αρρώστια τούτη βρήκες;

Πρ. Τους γέμισα τυφλές ελπίδες.

Χο. Μεγάλο αυτό που δώρισες του ανθρώπου.

Είναι προφανές ότι αυτή η φράση είναι ή πολύ κυνική ή πολύ ειρωνική· τρίτον τι δεν χωρεί. Και η επιλογή μεταξύ κυνισμού και ειρωνείας δεν υπακούει σε φιλολογικές ερμηνείες, αλλά εκφράζει την ψυχολογία μας, εκφράζει τον βαθύτερο τρόπο του σκέπτεσθαι. Ας δούμε, όμως, τη συνέχεια της ανάκρισης:

Πρ. Κι ακόμα τη φωτιά τους έχω δώσει.

Χο. Κι έχουνε τώρα τη λαμπρή φλόγα οι θνητοί;

Πρ. Που τέχνες πλήθος απ’ αυτήν θα μάθουν.

Εδώ προσοχή: ο Προμηθέας δεν έδωσε τη φωτιά για να ψήνουμε το ψωμί και το κουνουπίδι μας μόνον, όπως φαντάσθηκε ο Ησίοδος. Η φωτιά είναι προϋπόθεση για την τεχνολογία, και η ανάπτυξη της τεχνολογίας είναι το μέσο που βρήκε ο Προμηθέας για να σώσει τους ανθρώπους! Η φωτιά είναι πρώτη ύλη πολιτισμού, λέει ο θρασύς μαραθωνομάχος.

Αλλά δεν αρκεί αυτή: για να υπάρξει τεχνολογία, είναι απαραίτητη και μια ψυχολογική φωτιά: η ελπίδα, η πεποίθηση πως η ζωή συνεχίζεται και δεν είναι ένα απλό κατώφλι του θανάτου. Γράφει ο σχολιαστής (το κείμενο δεν χρειάζεται μετάφραση):

πριν απ αυτό, λέει (ο Προμηθέας), οι άνθρωποι βλέποντας μπρος τους το θάνατο δεν έβγαιναν να δουλέψουν ή να μπουν στα καράβια ή να κάνουν κάτι άλλο, γιατί φοβόντουσταν πως κάνοντάς αυτά θα τους βρει εκεί ο θάνατος· ενώ εγώ έκανα το θάνατο απρόοπτο, έβαλα στον άνθρωπο την ελπίδα και την άγνοια του πότε θα τον βρει ο θάνατος τον παρότρυνα να δημιουργεί.






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το «Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός», εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...