Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του



Ο Προμηθέας ορίζει, έτσι, τις προϋποθέσεις του τεχνολογικού πολιτισμού: ενέργεια και προοπτική. Χωρίς ιστορικό χρόνο, ο πολιτισμός δεν μπορεί ν’ αναπτυχθεί. Και χωρίς τον πολιτισμό (κι όχι την τροφή, όπως νόμισε ο Ησίοδος), το ανθρώπινο γένος θα αφανισθεί, θα πάει όλο μαζί, συντρίμματα, στον Άδη.

Αλλά εδώ, πρέπει να ρωτήσουμε: μέσα στις τέχνες που αναφέρει ο ίδιος πως μας χάρισε (βλέπε το απόσπασμα που μελετούμε), αναφέρει τη μαντική. Πιστεύει κανείς από μας πως η μαντική, το φλυτζάνι και τα χαρτιά, είναι στοιχείο πολιτι­σμού; Θαρρώ πως όχι — ή εν πάση περιπτώσει, δεν θα τα λέ­γαμε «συμβολή στην τεχνολογική ανάπτυξη». Πίστευε, λοιπόν, κάτι τέτοιο ο Αισχύλος; Ή μας ανοίγει, πάλι, μιά καταπακτή;

Ας επιστρέψουμε, όμως, στην αρχή. Ας δούμε τι ο ίδιος ο Προμηθέας ισχυρίζεται πως μας πρόσφερε. Θέλω να προσέξου­με την οιονεί δημηγορία του δευτέρου επεισοδίου και, αν είναι δυνατόν, να πάρουμε δίπλα μας το κείμενο παρακολουθώντας μία προς μία τις λέξεις του αρχαίου κειμένου ν’ αναρωτιόμαστε για τη ζωή τους, τα πάθη και τις ορμές τους — γιατί οι λέξεις του Αισχύλου είναι μαχαιροβγάλτες, έχουν γνωρίσει μεθύσια πολλά και βίαια σε μάχες, σε ταβερνεία και ηδονές λογιών· έχουν μιαν αλαζονεία και θεωρούν τον εαυτό τους υπέρτερο κάθε ιερού και κάθε βέβηλου. Προσοχή λοιπόν: η μετάφραση, και η καλύτερη δυνατή, είναι ρούχο μίζερο. Πώς να σπαργανώ­σεις αυτές τις πορφυρογέννητες λέξεις;

Μας έδωσε, λέει, νου και φρόνηση. Πρώτα, είμασταν νήπια. Βλέπαμε, αλλά ματαίως: η θέα δεν οδηγούσε σε θεωρία. Ακούγαμε, αλλά δεν νιώθαμε. Μοιάζαμε με μορφές ονείρων (μ’ «ένα πουκάμισο αδειανό» που θάλεγε ο Σεφέρης) σ’ όλο το μακρό μας βίο. Αλλά γιατί μακρύς ο βίος; Ζούσαμε περισσότερο τότε; Όχι, διόλου· απλώς, ο Αισχύλος μας εισάγει σ’ αυτό που αιώνες μετά ονομάσαμε βιωματικό χρόνο: φαντασθείτε πόσο αργά θα κυλούσαν οι μέρες του homo habilis… Και τι κάναμε; Βρισκόμασταν σε πλήρη σύγχυση: πεφυρμένος καί θηριώδης ήταν ο βίος μας, εξηγεί ο Ευριπίδης. Ζούσαμε μέσα στις σπηλιές, είμασταν τρεμαλέα κτήνη, έως ότου ο Υϊὸς τοῦ Θεοῦ μας έδωσε νουν. Δεν μπερδεύω τις τράπουλες, μη φοβάστε: υιός του Ιαπετού και της Θέμιδος βεβαίως, ή της Γης ή της Δήμητρας, υιός ό,τινος θέλετε αφού — όπως λέει ο ίδιος, όχι εγώ!— «πολλῶν ὀνομάτων μορφὴ μία».

Μας έδωσε, λέει, την αρχιτεκτονική, την ξυλουργική, τη μετεωρολογία, την αστρονομία, την αριθμητική, τη γραφή, την εξημέρωση και τιθάσευση των ζώων, τη ναυπηγική, την ιατρική, τη μαντική, την ορυκτοτεχνία —γενικώς, μας έδωσε όλες τις τέχνες.

Ας πάρουμε μιαν αναπνοή: η αναφορά σε τούτη κι εκείνη την τέχνη ή την εφεύρεση, δεν υποσημαίνει κάποια προτίμηση ή έμφαση. Στην πραγματικότητα, το σύνολο της κουραστικής αυτής παράθεσης είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια σκηνικής εικονογράφησης του ενός και μόνου στίχου:

τους έκαμα νάχουνε νου και σκέψη

ή αλλιώς:

τους έδωσα νόηση και φρόνηση.

Ο Προμηθέας δεν ορίζει ως σημείο τομής της ιστορίας την απόκτηση έναρθρου λόγου. Εμείς γνωρίζουμε ότι μόνον ο έναρθρος λόγος είναι σε θέση να μας μεταβάλλει από μορφές ονείρου σε στοχαζόμενους ευθυβόλως. Άραγε, το εγνώριζε ο μέγας λυτρωτής και δι’ αυτό δεσμώτης;

Είναι χαρακτηριστικό ότι αναφέρει μέσα στις τέχνες τη γραφή, αυτήν τη μνήμην απάντων αλλ’ ούτε υπαινιγμός περί ενάρθρου λόγου. Αυτό είναι αξιοπρόσεκτο σημείο διότι στις μέρες του Αισχύλου ο φιλοσοφικός καυγάς για την καταγωγή και τη φύση της γλώσσας είχε ανάψει για τα καλά. Αν μάλιστα ο Α.Τ. Cole έχει δίκιο, ότι ο Αισχύλος υπήρξε καλός αναγνώστης του Δημοκρίτου το πράγμα γίνεται ακόμη πιο περίεργο, αφού ο Δημόκριτος έχει πάθος με τη γλωσσογονία και τη φιλοσοφία τής γλώσσας.

Ας έλθουμε τώρα σ’ ένα άλλο θέμα (όχι διότι επιλύσαμε, αλλά διότι παρακάμψαμε το προηγούμενο). Πρόκειται για το πρόβλημα της μαντικής. Εκ πρώτης όψεως, αυτό δεν συνιστά πρόβλημα. Είναι γνωστό πως και τότε (πάντως όχι ιδίως τότε) υπήρχαν μάντεις και οιωνοσκόποι. Είναι επίσης γνωστό ότι και τότε οι μάντεις δεν εθεωρούντο οπωσδήποτε απατεώνες, καίτοι οι υποψίες περί τούτου ήταν συχνές και οι καταγγελίες όχι σπάνιες. Εν τούτοις, ο Απόλλων ονομαζόταν «ιατρομάντις» χωρίς να εκνευρίζεται, κι αυτό δείχνει πάρα πολλά. Εν πάση περιπτώσει, οι μάντεις δεν φαίνεται πως γνώρισαν πραγματικά όλη αυτήν την μπραβούρα που τους απέδωσαν οι ποιητές — ούτε και τώρα, άλλωστε, είθισται να συμβαίνουν στα κορίτσια του Αιγαίου αυτά που βεβαιώνει ο Ελύτης.






Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 8, 1983, τεύχη 75-85
Noam Chomsky: Η σχέση γλώσσας και κόσμου

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 82, Σεπτέμβριος 1983. Συνέντευξη με τον B. Magee. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου. O Noam Chomsky έχει επιτύχει μια διεθνή φήμη σε δύο προφανώς άσχετους...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας

Πρόλογος του συγγραφέα στο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», Δεκέμβριος 1974, εκδ. Κέδρος. Αυτό το βιβλίο μπορεί να φανεί ανομοιόμορφο. Και είναι, από μια άποψη,...


Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Carl Jung: Η δεινή κατάσταση του ατόμου στη σύγχρονη κοινωνία

Από το «Ο Ανεξερεύνητος Εαυτός», εκδόσεις Ιάμβλιχος, 1988. Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Η ερώτηση αυτή απασχόλησε τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια, αν και όχι...


Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Επιστήμες του Ανθρώπου / Στο Πατάρι
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η ελληνική σύλληψη του κόσμου (κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Απόσπασμα από το «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» (διάλεξη στο Λεωνίδιο Αρκαδίας το καλοκαίρι του 1984), εκδ. Ύψιλον, 1999....


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: «Θεωρία της Γλώσσας», εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Έτος 9, 1984, τεύχη 86-96 / Παν. Δρακόπουλος
Παν. Δρακόπουλος, Ο Μύθος του Μύθου και η πραγματικότητα του

Από την Εποπτεία, σε τρεις συνέχειες σε τεύχη του 1984. Αναδημοσιεύθηκε στο Παν. Δρακόπουλου, Κείμενα με Σπασμένη Ενότητα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 1995.   ΑΣ ΕΛΘΟΥΜΕ...