Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 28 Ιουλίου 2011 17:26 μμ

Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας



Τον ουρανό ακολουθούν τα δυό κύρια μέρη της γης, που βρίσκονται σε αντίθεση με το ανθρώπινο πο­λιτισμικό τοπίο, που είναι ξένα και απρόσιτα στον άν­θρωπο και που γι αυτό μπορούν να λέγονται θεοί: τα βουνά και η θάλασσα. Μια κατά κάποιο τρόπο σχη­ματοποιημένη σειρά των στοιχείων του κόσμου δεν ξέρουν ούτε ο Ησίοδος ούτε ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης. Παραμένουν όλοι τους σε μια καθαρά θεωρητική απαρίθμηση των σπουδαιότερων τμημάτων του κόσμου.

Πολυσήμαντο είναι τελικά και το γεγονός, ότι από τα τρία πρωταρχικά όντα μονάχα ο Έρως δεν έχει απογόνους. Μονάχα αυτός δεν μπορεί να έχει παιδιά, επειδή βέβαια πολύ περισσότερο αυτός είναι η αίτια, που οι άλλοι θεοί έχουν παιδιά. Ο ίδιος σαν γενεαλο­γική δυναμική αρχή δεν έχει μια καθορισμένη θέση στη συνέχεια των γενεών, αλλά δρα πάντοτε διά μέ­σου όλων των γενεών. Αυτός ενώνει όλους τους θεούς σε μια μοναδική οικογένεια και γι αυτό ακρι­βώς ο ίδιος μένει αναγκαστικά έξω από την οικογέ­νεια.

IV

Οι κατοπινές γενεές των όντων δεν χρειάζεται πια να ερευνηθούν. Παρατηρήσαμε ήδη με πιο τρόπο εμ­φανίζονται σ’ αυτούς τους καταλόγους τόσο τα αντι­κείμενα υπεράνθρωπης φύσης όπως η θάλασσα, τα ποτάμια και τα ουράνια σώματα, όσο και οι δυνάμεις που κινούν το εσωτερικό του ανθρώπου. Αναλυτικό­τερα: ο Ησίοδος συγκέντρωσε στο δικό του σύμπαν τόσο τις δυνάμεις που ζει καθημερινά ο αγρότης ή ο θαλασσινός και στις οποίες είναι υποταγμένος, όσο και τις δυνάμεις της φιλονικίας, του μίσους και του πόνου, που δημιούργησαν τα μεγάλα γεγονότα του έ­πους. Αλλά πρέπει να λεχθεί και κάτι ακόμη. Αυτό το σύμπαν είναι βυθισμένο στη γλώσσα του μύθου. Η θάλασσα και τα βουνά όπως και η πείνα και ο φό­νος παρουσιάζονται σαν θεϊκά πρόσωπα.

Έχουμε ήδη διαπιστώσει, τι μπορεί στον Ησίοδο να ονομαστεί θεός και τι όχι. Για το ξένο και παντο­δύναμο μιλάει σαν για θεούς, ενώ το οικείο και προσι­τό στον άνθρωπο δεν το αγγίζει καθόλου. Ποιος είναι όμως ο λόγος για τον οποίο καθιστά γενικά μυθικά πρόσωπα όλα εκείνα τα πράγματα; Μ’ αυτό το ερώτη­μα θίγουμε κάτι το πολύ αποφασιστικό για τη γέννη­ση της ελληνικής φιλοσοφίας.

Το πρόβλημα που εννούμε είναι το ακόλουθο. Σύμ­φωνα με την περίφημη φράση του πλατωνικού Θεαί­τητου (155 D) η αρχή της φιλοσοφίας είναι το «θαυμάζειν». Κάθε ερώτημα, άρα και το φιλοσοφικό, είναι συνδεδεμένο με το μη οικείο το οποίο προσελκύει την προσοχή του ερωτώντος. Ο στοχασμός έχει σαν στό­χο να κάνει κατά κάποιο τρόπο, το μη οικείο, οικείο. Αυτό όμως το μη οικείο δεν είναι για τον Έλληνα η ζωή και ο θάνατος, ή τα μετά θάνατον. Για τον αρ­χαίο Έλληνα ο θάνατος είναι το φυσικό, πασίγνωστο τέλος της ζωής, κάτι που και οι ίδιοι οι θεοί δεν έ­χουν τη δύναμη να καταργήσουν. Και για ότι υπάρχει μετά θάνατο δεν ρωτάνε πολύ. Μη οικείο είναι για τον Έλληνα αυτό που ξεπερνάει τη δική του απόφα­ση και τη δική του πεποίθηση μέσα στην ίδια τη ζωή. Αυτό πρέπει να γίνει σαφές και να κατανοηθεί απόλυ­τα. Η καθημερινή πορεία του ήλιου είναι βέβαια ορα­τή, αλλά η οντότητα του ίδιου του ήλιου καθεαυτή κάτι το ολότελα ασύλληπτο, όπως ακριβώς η καταδυ­νάστευση του ανθρώπου από το μίσος παραμένει μια ολότελα ακαθόριστη διαδικασία. Αυτό το ασύλληπτο και ασαφές μπορούμε να καταστήσουμε σαφές και κα­τανοητό γενικά, μονάχα αν συγκριθεί, και άρα εξηγηθεί, με κάτι το απόλυτα σαφές. Η εξήγηση με τη βοή­θεια της αναλογίας, το να καταστήσεις ορατό το μη παραστατικό με τη βοήθεια του παραστατικού, όπως λέει ο Αναξαγόρας σ’ ένα οπωσδήποτε μάλλον ειδικό συνειρμό, είναι η παλαιότερη μορφή φιλοσοφικής ερ­μηνείας του κόσμου. (VS 59 Β 21 α).

Αλλά αυτή η ενάργεια μπορούσε να συμβεί βασικά με δυο διαφορετικούς τρόπους. Ο ένας ήταν το να μεταφέρει κανείς το μη-οικείο σε προσωπικές κατηγο­ρίες και να κατανοήσει τα πράγματα που ξεπερνούσαν τον άνθρωπο σύμφωνα με την αναλογία του ανθρωπί­νου εγώ. Έτσι ο ήλιος έγινε ένας άντρας που πηγαί­νει μ’ ένα αμάξι ή κωπηλατεί σε μια βάρκα και η Έρις μια σκοτεινή γυναικεία μορφή, που στην αρχή εί­ναι λιλιπούτεια, για να μεγαλώσει με μια εφιαλτική γρηγοράδα και να πάρει γιγαντιαίες διαστάσεις, όπως περιγράφεται στην Ιλιάδα (4, 440 επ). Οι διάφορες καταστάσεις, ερμηνεύονται σαν εξωτερικεύσεις της θέ­λησης και του τρόπου ζωής αυτών των μορφών: Η έκκλειψη του ήλιου για παράδειγμα σαν οργή ή λύπη του άντρα-ήλιου για πράγματα που είδε στο ταξείδι του ανάμεσα στους ανθρώπους, η αστραπή σαν όπλο του θεού του καιρού, με το οποίο αυτός σκοτώνει τον εχθρό του, και αναρίθμητα άλλα παρόμοια. Έτσι γί­νονται κατανοητά τα φαινόμενα. Αυτή τη μεταποίηση συνηθίζουμε να την λέμε μυθική.






Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια
Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980 [στη φωτογραφία ο ποιητής με τον Παν. και τη Ζηνοβία Δρακοπούλου]   Τὸ βράδυ ἐκεῖνο ἦταν βαρὺ ζεστὸ...


Τάκης Σινόπουλος: Ελπήνωρ
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980   Ἐλπήνορ πῶς ἦλθες… ΟΜΗΡΟΣ   Τοπίο θανάτου. Ἡ πετρωμένη θάλασσα, τὰ μαῦρα κυ­παρίσσια, τὸ χαμηλὸ ἀκρογιάλι ρημαγμένο...


Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Φιλοσοφία
Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας

Τον ουρανό ακολουθούν τα δυό κύρια μέρη της γης, που βρίσκονται σε αντίθεση με το ανθρώπινο πο­λιτισμικό τοπίο, που είναι ξένα και απρόσιτα στον άν­θρωπο...


Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Ψυχολογία
Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης

Εποπτεία, τεύχος 43, Φεβρουάριος 1980 [1].  Αναδημοσιεύουμε τιμώντας τη μνήμη του αγαπητού συγγραφέα   φεῦ-φεῦ, φρονεῖν ὡς δεινὸν ἔνθα μὴ τέλη λύει φρονοῦντι. Ταῦτα γὰρ...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...