Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 28 Ιουλίου 2011 17:26 μμ

Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας


Όμως υπάρχει κι ένας άλλος τρόπος, που κατά κα­νόνα παραβλέπουμε πως στην πρώτη του διαδρομή δεν είναι λιγότερο «μυθικός» απ’ ότι ο πρώτος. Εδώ δεν παίρνουμε την επεξηγηματική αναλογία από το προσωπικό είναι του ανθρώπου, αλλά από τα γεγονό­τα του άμεσου περιβάλλοντός του και της καθημερι­νής του ζωής. Στην πρώτη περίπτωση ο ήλιος ήταν έ­νας άντρας σε μια άμαξα. Όταν όμως η κυκλική πο­ρεία του ήλιου παρομοιάζεται με τον περιστρεφόμενο τροχό μιας άμαξας, όπου οι ακτίνες του ήλιου αναλο­γούν στις ακτίνες του τροχού, είναι ολοφάνερο, πως βρισκόμαστε μπροστά σ’ έναν ολότελα διαφορετικό τρόπο παραστατικοποίησης. (Αναξίμανδρος, VS 12 Α 21, 22). Άλλοτε το πάθος της φιλονεικίας ήταν μια εφιαλτική γυναικεία μορφή. Όταν όμως την φανταζό­μαστε σαν το αίμα που κοχλάζει, παίρνουμε πάλι σα βάση ένα φαινόμενο που είναι πολύ οικείο στον άν­θρωπο. Τέλος η αστραπή ήταν άλλοτε το όπλο του θεού του καιρού(!). Όταν ο Αναξιμένης (κε 13 Α 17) εξηγεί το φαινόμενο με το σκίσιμο των συννεφένιων σάκκων και στη λάμψη της αστραπής μας θυμίζει, πως και η θάλασσα λαμπυρίζει, όταν τη διασχίζει το κουπί, χρησιμοποιεί ολοφάνερα εμπειρίες της καθημε­ρινής ζωής για την εξήγηση του ουρανίου φαινομέ­νου. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η προσωπική εικόνα αντικαθίσταται από μια εικόνα των πραγμάτων που απαρτίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου.

Αυτός ο δεύτερος τρόπος εξήγησης δεν προέρχεται όμως από τον πρώτο. Φαίνεται πως έχει μια δική του συγκεκριμένη αρχή και μάλιστα στην ομηρική αλλη­γορία. Το βασικό νόημα αυτού του τόσο χαρακτηριστικού για τον Όμηρο καλλιτεχνικού μέσου, συνί­σταται στο να καταστήσει παραστατικά γεγονότα, που για έναν οποιονδήποτε λόγο δεν είναι, με μια παρο­μοίωση από τον κόσμο των αντικειμένων που είναι οικεία στον ακροατή. Ένα στρατό που συνωθείται γύ­ρω από ένα σημείο στην αρχή δεν μπορούμε να τον εποπτεύσουμε. Όταν όμως παρομοιάζεται μ’ ένα σμή­νος μύγες που μαζεύεται γύρω από τον κάδο με το γάλα του βοσκού λιάδα 2, 469 επ.) το συμβάν κερ­δίζει εκπληκτικά σε ενάργεια. Και η ξαφνική τρομάρα του Πάρη καθώς βλέπει μπροστά του σαν αντίπαλο τον Μενέλαο, είναι κάτι που στην αρχή δεν είναι «πα­ραστατικό» για τον ακροατή. Η παρομοίωση με τον τρόμο του διαβάτη, που βλέπει ξαφνικά στο δρόμο του ένα φίδι, πηδάει αναπάντεχα από το σκηνικό των μακρινών ηρωικών πράξεων στον καθημερινό κόσμο του ακροατή και ζωντανεύει το συμβάν κατά τρόπο εκπληκτικό. (Ιλιάδα 3, 33) κ.ε.). Αυτές οι παρομοιώ­σεις αποκτούν το δικό τους φιλοσοφικό βάρος όταν, όχι μόνο παραστατικοποιούν αλλά και ερμηνεύουν, ό­ταν η αναλογία θέλει να απαντήσει στο ερώτημα για το γιατί ενός άγνωστου γεγονότος. Τότε μόνο και με παρόμοιες πραγματιστικές συγκρίσεις μπορούν να κα­τανοηθούν όλα τα μετεωρολογικά και φυσιολογικά φαινόμενα, που δεν είναι δυνατόν να τα συλλάβει ο νους άμεσα —και που σ’ αυτά στρέφεται κατά κύριο λόγο η προσοχή. Παραδείγματα αυτού του τρόπου επεξηγήσεων θα συναντήσουμε σ’ όλη την πορεία της αρχαϊκής φιλοσοφίας. Μ’ αυτό τον τρόπο το ομηρικό καλλιτεχνικό μέσο και η τεχνική της αλληγορίας έγι­νε τελικά η αφετηρία μιας φιλοσοφικής ερευνητικής μεθόδου.

Ιστορικά ωστόσο, η προσωπική ερμηνεία των συμ­βάντων, που κυριαρχεί στον Ησίοδο, εγκαταλείπεται σχεδόν τελείως, από τους Μιλήσιους κιόλας, για χά­ρη της πραγματικής ερμηνείας. Ίχνη της ησιόδειας μεθόδου βρίσκουμε βέβαια ακόμη σε πολλά σημεία ως τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη, για να μην αναφέρουμε και μεταγενέστερους προσωκρατικούς. Αλλά με το να διαλέξουν οριστικά οι Έλληνες το δεύτερο τρόπο από την εποχή κιόλας του Θαλή και του Αναξίμανδρου, έγιναν οι δημιουργοί των φυσι­κών επιστημών. Και είναι ιδιαίτερα σημαντικό το να εκτιμηθεί η όλη βαρύτητα αυτής της επιλογής. Κυ­ρίως δεν πρέπει κατά κανένα τρόπο κάτω από την εν­τύπωση της εξελιγμένης φυσικής επιστήμης αναλογία των πραγμάτων να θεωρηθεί πιο «πραγματική» από την αναλογία των προσώπων. Στην πραγματικότητα, αν αναζητήσουμε την αφετηρία τους, είναι και οι δυο δρόμοι, το ίδιο απομακρυσμένοι από τα ίδια τα φαινό­μενα. Ο ήλιος δεν «είναι» ούτε ο άντρας σε μια άμα­ξα ούτε ένας περιστρεφόμενος τροχός. Με το σπινθηροβόλημα του νερού όταν βυθίζεται μέσα του το κου­πί, η αστραπή εξηγείται ελάχιστα πραγματικά, τουλά­χιστον το ίδιο όσο και με το ότι είναι το όπλο του Δία. Ωστόσο και οι δυο τρόποι μπορούν να απαλλα­γούν από την οποιαδήποτε μυθική τους μορφή και να φτάσουν στην αυστηρή σκέψη. Η αναλογία των προ­σώπων, στην οποία όλα τα πράγματα παρουσιάζονται όπως τα θέλει μια βούληση, μπορεί να εξελιχθεί σε μια θεολογία, στην οποία τα πάντα μεταβάλλονται σε πολυσήμαντο έργο μιας και μόνο βούλησης. Η ανα­λογία των πραγμάτων, όπου όλα τα πράγματα συμπε­ριφέρονται σύμφωνα με το νόμο που δημιουργήθηκε από μια αλλοτινή εμπειρία, εξελίσσεται σε μια φυσική επιστήμη, στην οποία τα πάντα μεταβάλλονται σε αν­τικείμενα, που υπακούουν ορισμένους όχι απόλυτα αιτιολογημένους νόμους. Με μια ασφαλώς υπερβολι­κή διατύπωση: Τα πάντα ή μεταβάλλονται σε πρόσω­πο, όπως εμείς, ή σε αντικείμενο απτό. Ο Ησίοδος χρησιμοποίησε την πρώτη δυνατότητα. Αλλά η ελλη­νική φιλοσοφία στο σύνολό της διάλεξε τη δεύτερη. Είδε όλα τα πράγματα και τελικά και τον ίδιο τον άν­θρωπο μέσα στις κατηγορίες ενος κόσμου αντικειμέ­νων γνωστών και προσιτών στον άνθρωπο.




Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια
Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980 [στη φωτογραφία ο ποιητής με τον Παν. και τη Ζηνοβία Δρακοπούλου]   Τὸ βράδυ ἐκεῖνο ἦταν βαρὺ ζεστὸ...


Τάκης Σινόπουλος: Ελπήνωρ
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980   Ἐλπήνορ πῶς ἦλθες… ΟΜΗΡΟΣ   Τοπίο θανάτου. Ἡ πετρωμένη θάλασσα, τὰ μαῦρα κυ­παρίσσια, τὸ χαμηλὸ ἀκρογιάλι ρημαγμένο...


Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Φιλοσοφία
Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας

Εποπτεία, τεύχος 45, Μάιος 1980. Μετάφραση: Μαρία Μέντζου Το ελληνικό πνεύμα πρωτοφανερώθηκε στην ποίη­ση. Ο κόσμος του ομηρικού έπους και όχι κάποια θρησκευτική ή πολιτειακή παράδοση...


Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Ψυχολογία
Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης

Εποπτεία, τεύχος 43, Φεβρουάριος 1980 [1].  Αναδημοσιεύουμε τιμώντας τη μνήμη του αγαπητού συγγραφέα   φεῦ-φεῦ, φρονεῖν ὡς δεινὸν ἔνθα μὴ τέλη λύει φρονοῦντι. Ταῦτα γὰρ...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.