Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 28 Ιουλίου 2011 17:26 μμ

Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας



Εδώ πρέπει ν’ ακολουθήσει μια σύντομη επισκόπη­ση της περαιτέρω επίδρασης των στοχασμών του Ησίοδου. Την ξαναβρίσκουμε ιδιαίτερα σ’ εκείνους που του μοιάζουν και στην καλλιτεχνική μορφή του έργου του, που έχουν δηλαδή όπως κι αυτός μιαν ιδιότυπη σχέση με τον Όμηρο, σχέση μορφολογικής υποτέλειας και εννοιολογικής απομάκρυνσης. Κάθε φορά που πρέπει να υπερνικηθούν οι πιθανές δοξα­σίες των ανθρώπων, όπως τις αντιπροσωπεύει ο Όμη­ρος, είναι αναγκαία μια παρόμοια εξουσιοδότηση, ό­πως αυτή που δόθηκε στον Ησίοδο.

Τα σποραδικά αποσπάσματα του Ξενοφάνη μας επιτρέπουν ακριβώς να αναγνωρίσουμε, ότι στην αν­θρώπινη δοξασία αντιπαραθέτει την θεϊκή γνώση. Τις θεωρίες του για τον κόσμο χαρακτήρισε κατηγορημα­τικά σαν πιθανές. Ο στίχος, που μας σώθηκε από τον επίλογο του κοσμολογικού ποιήματος (VS 21 Β 35), θυμίζει μέχρι και στην διατύπωση τα λόγια των μου­σών στον Ησίοδο. Όποιος όμως χαρακτηρίζει τις δι­κές του θεωρίες σαν πιθανές, έχει έτοιμες κι άλλες θεωρίες, που περιλαμβάνουν την ίδια την αλήθεια. Στον Ξενοφάνη είναι οι θεωρίες για την θεότητα που αναμφίβολα δεν τις χαρακτήρισε ποτέ μονάχα σαν πι­θανές. Αλλά δεν ξέρουμε τίποτε για το πώς του φανε­ρώθηκε η αλήθεια. Πολύ πιο καθαρά βλέπουμε στον Παρμενίδη, πώς τον οδήγησαν οι παρθένες του Ή­λιου από το σκοτεινό βασίλειο της δοξασίας στο βα­σίλειο του φωτός και της αλήθειας. Μια θεά τον υποδέχεται φιλικά και τον διδάσκει τόσο την αλήθεια όσο και την απατηλή δοξασία των ανθρώπων. Οι αποφα­σιστικοί στίχοι (VS 28 Β 1,29 κ.εξ.) έχουν σαν πρό­τυπο και πάλι τα λόγια των μουσών του Ησίοδου.

Ο Εμπεδοκλής τροποποίησε το μοτίβο. Είναι Πυ­θαγόρειος και με τον κύκλο των μετενσωματώσεων έ­φτασε ο ίδιος στη βαθμίδα του Θεού κι ευαγγελίζεται τα πράγματα, που δεν γνωρίζουν οι άνθρωποι, με το κύρος της θεότητας. Πολύ κοντά του βρίσκεται ο Ηράκλειτος που κι αυτός καυχιέται για μια μοναδική σύμπνοια με την επαΐουσα Θεότητα και που δίνει στα λόγια του, και μορφολογικά, τον χαρακτήρα θεϊκών λόγων, έτσι όπως εξαγγέλονται στο μαντείο των Δελ­φών. Αλλά σ’ αυτό το σημείο πρέπει να επανέλθουμε. Εδώ έπρεπε να υποδηλωθεί μονάχα μια χαρακτηρι­στική στάση.

Αυτές οι επικλήσεις σε μιαν υπεράνθρωπη αυθεντία είναι κάτι παραπάνω από απλοί τύποι. Ερμηνεύουν την απόσταση, μέσα στην οποία παρουσιάζεται ο φιλόσοφος απέναντι στους ανθρώπους, χάρη στην και­νούργια του βαθιά γνώση. Θάταν όμως και παρερμη­νεία για όποιον θα επιχειρούσε να τις συγκρίνει με τις προφητείες τύπου Παλιάς Διαθήκης. Ο προφήτης εί­ναι ο υπηρέτης του Κυρίου του, του οποίου την κρυ­φή θέληση ανακοινώνει στον λαό. Ο προφήτης εξα­φανίζεται πίσω από τον Κύριό του. Στην πραγματικό­τητα ο λόγος του είναι ο λόγος του Κυρίου του. Αν­τίθετα, στον Ησίοδο και τον Παρμενίδη η διδάσκου­σα θεότητα εξαφανίζεται. Γρήγορα όσο σχεδόν και στην Ιλιάδα, ο ακροατής του ποιήματος ξεχνάει, πως εδώ μιλάει στην πραγματικότητα η θεότητα. Ο ποιη­τής δεν έχει σκοπό να σταθεροποιήσει την κατάσταση της εισαγωγής.. Η αρχική σκέψη, ότι η γνώση για την απαρχή του κόσμου είναι τελείως αδύνατη χωρίς την θεϊκή βοήθεια, αντιφάσκει φανερά στην σιγουριά, με την οποία ο συγγραφέας παρουσιάζει τις θεωρίες του στα κατοπινά κομμάτια του ποιήματος. Στους αρ­χαίους ιστορικούς της φιλοσοφίας αυτή η διττή άπο­ψη αντικατοπτρίζεται μερικές φορές στο γεγονός ότι χαρακτηρίζουν αυτούς τους φιλοσόφους, ανάλογα με τις δικές τους τάσεις πότε σαν σκεπτικούς και πότε σαν δογματικούς: σκεπτικούς στο μέτρο που πι­στεύουν, πως ο άνθρωπος κινείται αναπόδραστα μέσα στη σφαίρα του πιθανού και μόνο, δογματικούς αφού σε άλλα σημεία είναι απόλυτα πεισμένοι για την ορ­θότητα των ισχυρισμών τους. Έτσι η επίκληση στη θεότητα είναι βέβαια πολύ περισσότερο από έναν απλό τύπο, αλλά λιγότερο από μια κατάσταση, που δημιουργήθηκε σαν φυσικό ακόλουθο και που δεσπό­ζει όλη τη γλώσσα.

Η επισκόπηση της επίδρασης του Ησίοδου μας οδηγεί τέλος σε μια τελευταία ερώτηση. Τι σημαίνει το γεγονός, πως ανάμεσα σ’ αυτούς, που δημιούργη­σαν την ελληνική φιλοσοφία μετά τον Ησίοδο οι μεν είναι ποιητές, οι δε πεζογράφοι (όπως οι Μιλήσιοι, μετά, τον Θαλή, για τους οποίους δεν χρειάστηκε προηγουμένως να μιλήσουμε;) Για τον ίδιο τον Ησίοδο δεν ισχύει ακόμα η ερώτηση. Γι’ αυτόν δεν υπήρχε άλλη μορφή έξω από την ομηρική. Αλλά οι μεταγενέστεροι έχουν τη δυνατότητα εκλογής. Αν διαλέγουν την ομηρική μορφή είναι γιατί θέλουν να συναγωνιστούν τα ίδια τα ομηρικά ποιήματα. Τα ποιήματα της πλάνης πρέπει να αντικατασταθούν από το ποίημα της αλήθειας. Οι ραψωδοί πρέπει να απαγγέλουν τα ποιήματα του Ξενοφάνη, του Παρμε­νίδη και του Εμπεδοκλή, όχι τα τραγούδια του Ομή­ρου. Ο ίδιος ο Ξενοφάνης το λέει κατηγορηματικά: Στα συμπόσια δεν πρέπει ν’ απαγγέλλονται οι μάχες των Τιτάνων και των Γιγάντων και των Κενταύρων, οι επινοήσεις της παλιάς εποχής, (και πάλι η έννοια επινοήσεις θυμίζει τα λόγια των μουσών στον Ησίο­δο), αλλά μονάχα αγαθοί λόγοι για τους θεούς, δηλα­δή η αλήθεια, που διδάσκει ο Ξενοφάνης για τους Θεούς (VS 21 Β 1, 21 κ.εξ.).






Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια
Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980 [στη φωτογραφία ο ποιητής με τον Παν. και τη Ζηνοβία Δρακοπούλου]   Τὸ βράδυ ἐκεῖνο ἦταν βαρὺ ζεστὸ...


Τάκης Σινόπουλος: Ελπήνωρ
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980   Ἐλπήνορ πῶς ἦλθες… ΟΜΗΡΟΣ   Τοπίο θανάτου. Ἡ πετρωμένη θάλασσα, τὰ μαῦρα κυ­παρίσσια, τὸ χαμηλὸ ἀκρογιάλι ρημαγμένο...


Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Φιλοσοφία
Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας

Εδώ πρέπει ν’ ακολουθήσει μια σύντομη επισκόπη­ση της περαιτέρω επίδρασης των στοχασμών του Ησίοδου. Την ξαναβρίσκουμε ιδιαίτερα σ’ εκείνους που του μοιάζουν και στην καλλιτεχνική...


Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Ψυχολογία
Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης

Εποπτεία, τεύχος 43, Φεβρουάριος 1980 [1].  Αναδημοσιεύουμε τιμώντας τη μνήμη του αγαπητού συγγραφέα   φεῦ-φεῦ, φρονεῖν ὡς δεινὸν ἔνθα μὴ τέλη λύει φρονοῦντι. Ταῦτα γὰρ...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...