Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 28 Ιουλίου 2011 17:26 μμ

Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας



Η ερώτηση για την απαρχή είναι λοιπόν η δεύτερη φιλοσοφική στιγμή της Θεογονίας.

Εδώ παρατηρούμε και κάτι ακόμα. Στον Ησίοδο η ερώτηση αναφέρεται σ’ αυτό που υπήρχε στην αρχή. Μια σύγκριση με την πρώτη φράση της Γένεσης δεί­χνει τι υποδηλώνουν και τι όχι αυτά τα ερωτήματα. Η Γένεση αρχίζει: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Η διαφορά είναι ολοφάνερη. Ο Ησίοδος έχει στο νου του το ον που οντολογικά υπήρχε στην αρχή, η Γένεση εννοεί την απαρχή σαν την απόφαση μιας ανεξερεύνητης βούλησης που έ­φτιαξε το πρώτο. Η Γένεση αρχίζει με μια πρώτη ενέργεια (πράξη), ο Ησίοδος κι όλοι οι Έλληνες μετά απ’ αυτόν, με μια πρώτη ύπαρξη.

Ωστόσο η Θεογονία δεν μιλάει καθόλου για αντι­κείμενα. Η, και γραμματικά, ουδέτερη έννοια του χάους είναι πολύ περισσότερο μια χαρακτηριστική εξαίρεση. Το ποίημα πραγματεύεται για τους θεούς, και το περιθώριο ανάμεσα στην απαρχή και το παρόν είναι γεμάτο με μια ακολουθία από γενιές θεών.

Γι’ αυτόν τον προσωπικό χαρακτήρα της Θεογονίας ας γίνει λόγος εδώ. Από μια πρώτη σκοπιά (το ανα­φέραμε ήδη) ολόκληρο το ποίημα θα μπορούσε να νοηθεί σαν ένας ύμνος στον Δία. Σε πολύ γενικές γραμμές αυτή η αντίληψη ανταποκρίνεται σ’ αυτήν ενός ύμνου των θεών με επίκεντρο την ιστορία της γέννησης (στ. 453) και της πράξης με την οποία η θεότητα δοκιμάζεται και θριαμβεύει (τιτανομαχία). Το ποίημα κλείνει με την αρχή της κυριαρχίας του Δία, ο οποίος δημιουργεί και αγαπάει την ειρήνη και τη δικαιοσύνη. Από αυτή τη σκοπιά είναι τουλάχιστον πολύ μονόπλευρη η κρίση του Ηρόδοτου (2. 53) που επαναλαμβάνεται πάντοτε από τότε και που σύμφωνα μ’ αυτήν, ο Όμηρος και ο Ησίοδος είχαν δημιουργή­σει στους Έλληνες τον κόσμο των θεών τους και άρα θα μπορούσαν να θεωρηθούν σαν οι δημιουργοί του ελληνικού «πολυθεϊσμού». Στο βάθος, το ποίημα δια­τρέχει πολύ περισσότερο ένας ισχυρός μονοθεϊστικός χαρακτήρας, η πίστη στο Δία· από αυτόν εξαρτώνται τα πάντα. Μια δεύτερη σκοπιά, που δεν συμπίπτει με τη πρώτη, είναι για μας ακόμη πιο σημαντική. Ο Δίας δεν είναι κυρίαρχος από την αρχή, αλλά ο τρί­τος. Από την ειρηνική διαδοχή πατεράδων, γιων και εγγονών ξεχωρίζει έκδηλα μια καινούργια, ολότελα διαφορετική γραμμή. Ο αρχαιότερος θεός είναι ο Ου­ρανός, ο σύζυγος της γης. Έχει πολλούς γιους, αλλά φοβάται για την εξουσία του. Έτσι δεν τους αφήνει να έρθουν στο φως της μέρας και τους φυλακίζει μέ­σα στη Γη. Αλλά τα παιδιά εναντιώνονται σ’ αυτή την άθλια πράξη και ο Κρόνος, ο πιο μικρός, αρπάζει με δόλο την εξουσία από τον πατέρα του. Ο Κρόνος γίνεται ο δεύτερος βασιλιάς των θεών. Αλλά έχει διαπράξει κι ο ίδιος αδικία και φοβάται κι αυτός τα παιδιά του. Τα καταπίνει, μόλις έρχονται στη ζωή. Μονάχα ο νεότερος, ο Δίας, σώζεται με δόλο, απελευ­θερώνει τ’ αδέρφια του από την κοιλιά του πατέρα, και τον γκρεμίζει στον κάτω κόσμο. Ο Δίας γίνεται ο τρίτος κυρίαρχος. Μια προσθήκη της Θεογονίας όμως αναφέρει, ότι με την εξορία του πατέρα του στα Τάρ­ταρα έχει περιπέσει και ο ίδιος ο Δίας σε ενοχή και είναι κι αυτός αναγκασμένος να φοβάται τα παιδιά του. Καταβροχθίζει τη γυναίκα του Μήτι με το αγέννητο παιδί. Το παιδί, η Παλλάς Αθηνά, θα γεννηθεί απ’ αυτόν τον ίδιο. (στ. 886 κ.εξ.) Αυτή η τελευταία ιστορία μάλλον δεν πρέπει να προέρχεται από τον Ησίοδο. Αντιφάσκει πολύ στην πίστη του στον Δία. Αλλά αυτό δεν έχει ουσιαστική σημασία στη δική μας υπόθεση. Ούτε κι επιμένουμε στη ριψοκίνδυνη αγριότητα του καθενός χωριστά. Αυτό που έχει σημα­σία εδώ, είναι το μοτίβο, που επαναλαμβάνεται τρεις φορές, του πατέρα που πεθαίνει από τα παιδιά του και του γιου που έσωσε τη ζωή του όντας σε άμυνα και που παρ’ όλα αυτά γίνεται ένοχος. Η ζωή κερδίζεται με μια ενοχή και καταστρέφεται από αυτή ακριβώς την ενοχή.

Αυτή είναι η δραματική ραχοκοκκαλιά του ποιήμα­τος. Κάτω από αυτή τη σκοπιά ο προσωπικός χαρα­κτήρας φτάνει στο τραγικό. Εδώ ενυπάρχει ένα στοι­χείο, που αργότερα αναπτύσσεται στην αττική τραγω­δία. Μπορούμε να το ονομάσουμε κατάρα των γε­νεών: Έρχονται στη ζωή με μια αναπόφευκτη ενοχή και χάνονται από αυτή την ίδια ενοχή.






Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια
Τάκης Σινόπουλος: Νεκρόδειπνος για τον Ελπήνορα

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980 [στη φωτογραφία ο ποιητής με τον Παν. και τη Ζηνοβία Δρακοπούλου]   Τὸ βράδυ ἐκεῖνο ἦταν βαρὺ ζεστὸ...


Τάκης Σινόπουλος: Ελπήνωρ
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Νέκυια

Ἀπὸ περ. ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεῦχος 51, Αθῆναι 1980   Ἐλπήνορ πῶς ἦλθες… ΟΜΗΡΟΣ   Τοπίο θανάτου. Ἡ πετρωμένη θάλασσα, τὰ μαῦρα κυ­παρίσσια, τὸ χαμηλὸ ἀκρογιάλι ρημαγμένο...


Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Φιλοσοφία
Olof Gigon: H απαρχή της Ελληνικής φιλοσοφίας

Η ερώτηση για την απαρχή είναι λοιπόν η δεύτερη φιλοσοφική στιγμή της Θεογονίας. Εδώ παρατηρούμε και κάτι ακόμα. Στον Ησίοδο η ερώτηση αναφέρεται σ’ αυτό...


Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Ψυχολογία
Φώτης Καλλίας: Η έννοια του ασυνειδήτου και το πρόβλημα της ψύχωσης

Εποπτεία, τεύχος 43, Φεβρουάριος 1980 [1].  Αναδημοσιεύουμε τιμώντας τη μνήμη του αγαπητού συγγραφέα   φεῦ-φεῦ, φρονεῖν ὡς δεινὸν ἔνθα μὴ τέλη λύει φρονοῦντι. Ταῦτα γὰρ...


Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ο Καθρέφτης και το Προσωπείο
Κατηγορία: Έτος 5, 1980, τεύχη 42-52 / Η Αυγή της Λογοτεχνίας

Από περιοδικό «Εποπτεία», Αύγουστος 1980, σελ. 765-767.  Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης [Ο κόπος της μετάφρασης (μ΄άλλα λόγια ο κόπος να συμφιλιωθεί ένα απειθάρχητο δευτερογενές υλικό με...