Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 6, 1981, τεύχη 53-63 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 28 Ιουλίου 2011 17:52 μμ

Olof Gigon: Η επάρκεια των αρχαίων και η ανεπάρκεια των φιλολόγων



Μπορούμε, λοιπόν, να ισχυρισθούμε βάσιμα ότι οι αρχαίοι Έλληνες, και μόνον αυτοί, είναι σε θέση να μας βοηθήσουν να ξεπεράσουμε τον άκαμπτο δογματισμό στον οποίο, τόσο ο μεσαίωνας όσο και οι εκ διαμέτρου αντίθετοι νεώτεροι χρόνοι μας έχουν εμπλέξει.

Νομίζω πως αυτά αρκούν για να δείξουν πώς εγώ αντιλαμβάνομαι την ενασχόληση με την αρχαιότητα.

Π.Δ.: Ας έλθουμε, τώρα, στο δεύτερο ερώτημα: ποια είναι η αποστολή της φιλολο­γίας και ποιο το μέλλον της ως επιστήμης;

Ο. GIGON: Εδώ και πολλά χρόνια εκφράζω τή λύπη μου για το γεγονός ότι οι φιλόσοφοι ασχολήθηκαν έντονα με τη φιλοσοφία της γλώσσας, όχι όμως και με τη φιλοσοφία του γραπτού κειμένου. Ο γραπτός λόγος είναι εντελώς διάφορος από τoν προφορικό. Η γλώσσα διατρέχεται από μια σύνθετη ένταση μεταξύ του λόγου του ομιλούντος ανθρώπου και της κατανόησης του ακούγοντος ανθρώπου. Ο ομιλών ομιλεί εδώ και τώρα, μέσα σε μιαν ανεπανάληπτη κατάσταση θυμική και πνευματική αλλά και γεγονοτική επίσης. Ο ομιλών μπορεί να μεταδώσει αυτό που θέλει μόνον εφ’ όσον ο ακροατής του διαθέτει το κοινό στοιχείο, εννοώ τη γλώσσα η οποία κατ’ ανάγκην, βρίσκεται στο πεδίο του καθολικού. Το πρόβλημα που έχουμε εδώ, το πρόβλημα κάθε γλώσσας είναι: πως το επιμέρους μπορεί να διατυπωθή από το καθολικό.

Η προβληματική αυτή προσλαμβάνει δραματικές διαστάσεις στον γρα­πτό λόγο. Πάντοτε ο γράφων είναι ένας συγκεκριμένος άνθρωπος που γρά­φει εδώ και τώρα. Γράφοντας όμως και μη μιλώντας απλώς, δεσμεύεται στο γραπτό λόγο τον οποίο ο γράφων αναγκαστικώς διακρίνει από τον προφορικό λόγο, δεδομένου ότι το γραπτό ανθίσταται στην λήθη και ακριβώς γι’ αυτό γράφεται κάτι: για να μη λησμονηθεί. Εξ άλλου, αντίθετα από τον προφορικό λόγο, το γραπτό κείμενο έχει μιαν αυτονομία: με το γραπτό συγχρόνως εκφράστηκα και απομάκρυνα την έκφρασή μου από εμένα. Μπορώ έτσι, εγώ ο ίδιος, όταν διαβάζω το γραπτό κείμενό μου να τοποθε­τούμαι απέναντι του ως τρίτος, ως ξένος. Να σημειωθεί επίσης ότι το γρα­πτό δεν απευθύνεται μόνον προς τον παρόντα άνθρωπο, αλλά και προς τους απόντες.

Π.Δ.: Ιδίως σ’ αυτούς.

Ο. GIGON: Ναι, γενικά προς όποιον ενδιαφέρεται να συναντηθεί μαζί του. Αυτό το οποίο λέγαμε παλαιότερα: τοις εντευξομένοις. Χωρικά και χρονικά φράγ­ματα διασπώνται. Προϋποτίθεται, βεβαίως, η ικανότητα του διαβάζειν και η δυνατότητα να ενδιαφέρεσαι.

Π.Δ.: Εδώ, βεβαίως, τίθεται ένα θέμα: τι σημαίνει «ενδιαφέρομαι»; Και πώς το δια­βάζειν μπορεί να αναχθεί σε κατανοείν; Διότι, αναλφάβητοι υπάρχουν ελάχι­στοι στην Ευρώπη και εν τούτοις ελάχιστοι είναι οι κατανοούντες.

Ο. GIGON: Βεβαίως, υπάρχει μία διαφορά μεταξύ της ανάγκης για ενημέρωση και του υπαρξιακού ενδιαφέροντος. Αυτός ο οποίος απλώς ενδιαφέρεται να πληροφορηθεί, θα ικανοποιήσει την ανάγκη του για γνώση. Ο πληροφορη­μένος θα συμπεριφερθεί στο περιβάλλον του με μεγαλύτερη δεξιότητα, ικα­νότητα αλλά και σκοπιμότητα. Αυτός που έχει υπαρξιακό ενδιαφέρον γνω­ρίζει ότι το να έλθει αντιμέτωπος μ’ ένα κείμενο —ανεξαρτήτως αν αυτό γράφτηκε σήμερα ή πριν 3 ή 30 ή 3000 χρόνια—, συμβάλλει στην κατανόη­ση του ίδιου του του εαυτού. Μια παλιά σοφία επισημαίνει ότι, ο καθένας μας γνωρίζει τον εαυτό του καλύτερα από κάθε άλλον αλλά συγχρόνως και χειρότερα από κάθε άλλον. Και το διαβάζειν είναι ένας έξοχος τρόπος αυτο­γνωσίας, δοθέντος ότι ενδιαφερόμενοι για την σε βάθος σπουδή των άλλων ανθρώπων (και μάλιστα διαφόρων εποχών) σπουδάζουμε τον εαυτό μας. Διαβάζοντας ανακαλύπτουμε εμάς τους ίδιους. Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να πούμε ότι, συχνά, για να κατανοήσουμε ένα κείμενο χρειαζόμαστε τη βοή­θεια των φιλολόγων. Οπότε, η φιλολογία δεν είναι τίποτε άλλο από την δυ­νατότητα να διαβάζεις σωστά —δηλαδή η ικανότητα να μπορείς να ανακαλύπτεις πίσω από μια πρόταση τον ίδιο τον συγγραφέα.

Θα σας δώσω τρία σύντομα παραδείγματα. Ο Ηρόδοτος έγραψε ένα ιστορικό έργο. Ο ιστορικός που θα το διαβάσει, ενδιαφέρεται για τα γεγονότα που περιγράφει ο Ηρόδοτος. Ψάχνει να βρει απαντήσεις στα ερωτήματα ποιεές είναι οι αιτίες των Περσικών πολέμων, ποιά ήταν η σχέση στρατιωτι­κών δυνάμεων μεταξύ των εμπολέμων και, τέλος, ποιά ήταν τα αίτια της ήττας των Περσών. Ο φιλόλογος ενδιαφέρεται για το πρόσωπο του Ηροδότου. Θέλει να έλθει σε επαφή με τον γράφοντα, να τον ρωτήσει τι είναι αυτό που τον ώθησε να γράψει το έργο του, γιατί παρουσιάζει αυτά τα γε­γονότα και όχι άλλα, γιατί ιστορεί μ’ αυτόν κι όχι μ’ έναν άλλο τρόπο.






Παν. Δρακόπουλος, Μονοπάτια του Προσώπου
Κατηγορία: Έτος 6, 1981, τεύχη 53-63 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ, τεύχος 61, Νοέμβριος 1981. Το 1321 ο Δάντης ολοκλήρωσε το έργο του «Η Θεία Κωμωδία», προσφέροντάς μας έτσι το στάγμα του μεσαιωνικού πνεύματος. Πρόκειται...


Olof Gigon: Η επάρκεια των αρχαίων και η ανεπάρκεια των φιλολόγων
Κατηγορία: Έτος 6, 1981, τεύχη 53-63 / Φιλοσοφία
Olof Gigon: Η επάρκεια των αρχαίων και η ανεπάρκεια των φιλολόγων

Εποπτεία, τεύχος 54, Φεβρουάριος 1981. Συζήτηση με τον Παν. Δρακόπουλο Π.Δ.: Κύριε καθηγητά, θα ήθελα ν’ αρχίσουμε τη συνομιλία μας μ’ ένα ερώτημα ιδιαίτερα επίκαιρο για...