Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Παν. Δρακόπουλος - 11 Σεπτεμβρίου 2011 01:28 πμ

Παν. Δρακόπουλος, Η Ιδιοπροσωπία του Νέου Ελληνισμού



Το μέσον αγωγής δεν μπορεί να είναι άσχετο η αδιάφορο προς το τέλος της παιδείας. Η παιδεία δεν έχει ως μέσον της την disciplina αλλά τον έρωτα. Ο έρως είναι θεία ενέργεια21. Είναι ενοποιός δύναμη, επιζητεί πάντοτε το κάλλος, το καλόν22. Αντιτίθεται σφοδρά στην πειθαρχία23 ενώ εκζητά και θερμαίνει την άσκηση. Είναι η μόνη δύναμη πού απαλλάσσει τον άνθρωπο από τα όριά του κατευθύνοντας τον στην ολοκληρωτική ρήξη με τα όρια του σώματός24 του, στο ολοκληρωτικό δόσιμο στον Άλλον. Ο έρως είναι γεννήτωρ αρετών. Όχι μόνο δεν είναι τυφλός, αλλά διατελεί το άνοιγμα στην εξισταμένη αλήθεια. Ο έρως είναι το μόνο μέσον κοινωνίας πού δεν είναι μέσον αλλά ενέργεια.

Η παιδεία εδράζεται στην άμεση επαφή με τα κλασικά κείμενα. Κατά την αρχαιότητα, αμέσως μετά την εκμάθηση τού αλφαβήτου ο μαθητής άρχιζε τη μελέτη Ομήρου και Ησιόδου, παρά τις αδιανόητες δυσκολίες κατανοήσεως των κείμενων25 — η μάλλον: ακριβώς γι’ αυτές. Η σπουδή των κλασικών δεν έπαυε ποτέ: η συγκρότηση της ελληνικής συνειδήσεως είναι το προϊόν μιας συνεχούς ανα-μετρήσεως με τη γλώσσα στις πιο απρόσιτες κορυφές της. Η αναμέτρηση αυτή οδηγεί τον άνθρωπο σε μια κατανόηση της θεμελιώδους αναφορικότητός του, της οντότητός του ως προσώπου. Ζητούμενο της ελληνικής παιδείας δεν υπήρξε ποτέ η ατομικότητα, η αυταξία την οποία μπορεί ή πρέπει να αναγνωρίσουμε ή να αποδώσουμε σε κάθε ιδιαίτερη ανθρώπινη μονάδα —όπως πιστεύει το δυτικό πνεύμα. Ούτε, ασφαλώς, η ένταξη ή η υπαγωγή της βουλήσεως και της εαυτότητος μέσα σ’ ένα νομοτελειακό παίγνιο πλάνης, απ’ το όποιο ίσως μπορούμε να αποδράσουμε στο βαθμό πού εκμηδενίζουμε την εαυτότητα — όπως πιστεύει το ανατολικό πνεύμα. Για την ελληνική παιδεία, ο άνθρωπος είναι προθετική σχέση — δεν υπάρχει προ αυτής ή πέραν αυτής. Η προθετική σχέση δεν είναι προϊόν ανάγκης ή ό,τινος αποκαλούμε «ένστικτο»; είναι αίτιον υπάρξεως. Γι’ αυτό ακριβώς η παιδεία διδάσκει πως είναι αδύνατη η ατομική ύπαρξη ή η ατομική σωτηρία· πως το κοινόν υπάρχει και σωζόμενο σώζει. Η πρόσληψη της παιδείας ως μηχανισμού διοχετεύσεως στα άτομα του «λόγου» της κοινωνικής τάξεως ισχύει ίσως για το δυτικό πνεύμα (το οποίο περιφρουρεί τα δικαιώματα του άτομου από τη δεσποτεία του συνόλου, πού σημαίνει ότι γνωρίζει την ύπαρξη δύο λόγων), όχι όμως για τον Ελληνισμό ο οποίος πίσω από τούς μερισμούς οικειώνεται τον Ένα Κοινό Λόγο.

Ο Λόγος είναι Κοινός: αυτή η επίνοια προσδίδει στο μόρφημα που καλούμε «Ελληνισμό» μιαν αναντιρρήτως ιδία θέση. Πρόκειται για μόρφωμα όχι μόνο στραμμένο προς τον Κοινό Λόγο, αλλά και αναγνωρίζον ως Λόγο του το γεγονός ότι στρέφεται προς τον Λόγο. Συνεπώς, η ιδιοπροσωπία του Ελληνισμού είναι η ένθεση του αιτίου μέσα στον ορίζοντα του τρόπου υπάρξεως, και όχι η πιθανή ή καθορισμένη στάση μιας οντότητος έναντι του περιβάλλοντος της, όχι τα χαρακτηριστικά μιας ουσίας. Κατ’ ακολουθία, δεν μπορούμε να μιλάμε για ιδιοπροσωπία τού ινδικού ή του αζτεκικού ή του ευρωπαϊκού πνεύματος. Στις περιπτώσεις αυτές, ορθόν είναι να μιλάμε για «πνευματικά χαρακτηριστικά» ή για «ιδιομορφία» ή για «στοιχεία» του πνεύματος.

—————————————————-

Σημειώσεις

  1. Ludwig Schutz, Thomas-Lexikon, New York 1949.
  2. Terence Penelhum, «Personal Identity», Encyclopedia of Philosophy, vol. 6, New York 1972.
  3. Ιωάν. Ζηζιούλα, «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», Εποπτεία, 73 (1982) 941 – 60 σσ. Πρόκειται για το πληρέστερο κείμενο επί του θέματος. Το κείμενο αναδημοσιεύεται στο β’ τόμο του παρόντος έργου.
  4. Ο όρος «ιδιοπροσωπία» χρησιμοποιείται (το πρώτον;) για να δήλωση τη στάση της όψεως της Σελήνης έναντι της Γης στα αστρονομικά έργα του Πτολεμαίου. Ο Πρόκλος, σχολιάζοντας τον Πτολεμαίο ερμηνεύει μυστικιστικά την ιδιοπροσωπία της Σελήνης.
  5. Βλέπε και Π. Δρακόπουλου: Ομιλία στα εγκαίνια του Ιδρύματος Γουλανδρή -Χορν, Εποπτεία 74 (1982), σελ. 1139 – 1150.
  6. Βλ. κυρίως: Wilhelm von Humboldt, «Uber die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues» και «Uber das vergleichende Sprachstudium in Beziehung auf die verschiedenen Epochen der Sprachentwicklung» Werke, Bd 6 και 4.” Βλ. επίσης και Willard V.O. Quine, From a Logical Point of View, Harvard 1953. Απόσπ. από το έργο και μελέτη επί του θέματος υπό Π. Μίχα, βλ. σε Εποπτεία 76 (1983), σελ. 117-136.
  7. Για την κατανόηση των υπογραμμισμένων λέξεων αυτής της παραγράφου, ο αναγνώστης παρακαλείται να προσέξει τις ετυμολογίες.
  8. Αντικείμενα λέγεται αντίφασις και ταναντία και τα προς τί και στέρησις και έξις και έξ ών και εις ά έσχατα αι γενέσεις και φθοραί- καί οσα μη ενδέχεται άμα παρείναι τω άμφοιν δεκτικώ, ταύτα αντικείοθαι λέγεται η αυτά η έξ ών εστίν. Φαιον γάρ και λενκον άμα τω αυτώ ούχ υπάρχει, διότι έξ ών εστίν αντίκειται. Αριστοτέλους, Των μετά τα φυσικά, 1018 a 20-25.
  9. Την εν τω δ έστιν όν όντως έπιστημην ούσαν. Πλάτωνος, Φαίδρος, 247 e.
  10. Μετά δέ τα επιτηδεύματα επί τας έπιατημας αγαγείν, ινα ιδη αυ επιστημών κάλλος, και βλέπων προς πολύ ήδη το καλόν μηκέτι το παρ’ ένί, ώσπερ οικέτης, αγαπών παιδαρίου κάλλος ή άνθρώπου τινός ή επιτηδεύματος ενός, δουλεύων φαύλος ή και σμικρολόγος, άλλ’ πι το πολύ πέλαγος τετραμμένος τοϋ καλού και θεωρών πολλούς και καλούς λόγους μεγαλοπρεπείς τίκτη και διανοήματα εν φιλοσοφία άφθόνω, έως άν ένταυθα ρωσδείς και αυξηδείς κατίδη τινα έπιστημην μίαν τοιαύτην, ή έστι καλού. Πλάτωνος, Συμπόσιον 210 c-d.
  11. Άπάση τούτο κοινόν ιεραρχία το πέρας, ή προς θεόν και τα δεία προσεχής άγάπησις, ένθέως τε και ένιαίως ίερουργουμένη, και πρόγε τούτου η τών εναντίων παντελής και ανεπίστροφος άποφοίτησις, η γνώσις τών όντων ή όντα εστίν, η της ιεράς άληδείας δρασίς τε και επιστημη, η της ένοειδοϋς τελειώσεως ένθεος μέθεξις. Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Περί εκκλησιαστικής ιεραρχίας, 1, 3. (Ή γραφή «Ψευδο-Διονυσίου…» απορρίπτεται σκοπίμως). Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε με παράθεση και άλλων χαρακτηριστικών κειμένων, αλλά τα όρια αυτού του κειμένου δεν το επιτρέπουν. Τα ίδια αυτά όρια, απαγορεύουν τη μελέτη των εννοιολογικών υποβάθρων ενός όρου σε διαφόρους συγγραφείς. Αυτό άλλωστε είναι τεράστιο ζήτημα μια και αξιώνει ερμηνευτική επιλογή και θέτει, σε έσχατη ανάλυση, πρόβλημα στάσεως ζωής.
  12. Κόσμος τις άρα εγγενόμενος έν έκάστω ό έκαστου οικείος άγαθόν παρέχει έκαστον των όντων και ψυχή άρα κόσμον έχουσα τον εαυτής άμείνων της άκοσμήτου. Πλάτωνος, Γοργίας 506 e.
  13. Φύσεως και ασκήσεως διδασκαλία δείται. Πρωταγόρας DK, Β 3. Επίσης, βλ. τον μεγάλο λόγο του Δημοκρίτου: ή φύσις και ή διδαχή παραπλήσιόν έστι. και γάρ ή διδαχή μετάρυσμοΐ (μεταρρυθμίζει) τον άνθρωπον, μεταρυσμούσα δέ φυσιοποιεί. Δημόκριτος DK, Β 33.
  14. Για μιαν εναργέστατη παρουσίαση τού θέματος βλ. W. Τ. Jones, The Romantic Syndrome, The Hague 19732
  15. Και την πρός το άλλοιούσθαι και αυτή [scr. ύλικη ουσία] ώσπερ το σώματι, την προς το πάσχειν τε και φθείρεσθαι και όλως λύεσθαι ώς δηλοί η των νεκρών σωμάτων περιβολή… Μαξίμου του Ομολογητού, Περί διαφόρων αποριών (Φιλοσοφικά και θεολογικά ερωτηματα, α, ι.).
  16. Της αρμονίας μέν λυομένης ήμίν εν τοις άμα λύαιν της φύσεως και γένεσιν άλγηδόνων έν τω τοτε γίγνεσθαι χρόνω. Πλάτωνος, Φίληβος 31d.
  17. Πρώτον δή ούν πρός τον λόγον όρισώμεθα παιδείαν τί ποτ’ εστίν και τίνα δύναμιν έχει […] ώς έμοί φαίνεται, νϋν βούοιτ’ άν μόνην παιδείαν προσαγορεύειν, την δε εις χρήματα τείνουσαν ή τινα πρός ίσχύν, ή και πρός άλλην τινα σοφίαν άνευ νού καί δίκης, βάναυσον τ’ είναι και ανελεύθερον και ούκ άξίαν το παράπαν παιδείαν καλείσθαι. Πλάτωνος, Νόμοι 643a και 644a. Έπίσης, Σοφία μήν και νους άνευ ψυχής ούκ άν ποτε γενοίσθην. Πλάτωνος, Φίληβος 30 c
  18. Άρχόμενον άπό τώνδε τών κάλων εκείνου ένεκα τοϋ καλοϋ άεί έπανιέναι, ώσπερ έπαναβασμοίς χρώμενον, άπό ενός έπί δύο και άπό δυοίν έπί πάντα τα καλά σώματα, και άπό τών καλών σωμάτων έπί τα καλά επιτηδεύματα, και άπό τών επιτηδευμάτων έπί τα καλά μαθήματα, και άπό τών μαθημάτων έπ’ εκείνο το μάθημα τελευτησαι, ο έστιν ούκ άλλου ή αυτού έκείνου τοϋ καλού μάθημα, και γνώ αύτο τελευτών ό έστι καλόν, ενταύθα του βίου […] είπερ πού άλλοθι, νιωτόν άνθρώπω, θεωμένω αυτό το καλόν. Πλάτωνος, Συμπόσιον 211 c-d. Ό αναγνώστης μπορεί να πρβλ. και την Κλίμακα Ιωάννου τοϋ Σιναϊτου. Ο Μάξιμος ό Ομολογητής σχολιάζοντας Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη δίνει μια θαυμαστή εικόνιση των αναβαθμών: Τον γάρ νουν διά της σοφίας έφασκε κινούμενον, εις θεωρίαν ιέναι· διά δε της θεωρίας εις γνώσιν· διά δέ της γνώσεως, εις την άληστον γνώσιν· διά δέ της άληστου γνώσεως, εις την άλήθειαν· περί ην ό νους όρον της κινήσεως δέχεται, περιγραφόμενης αυτώ της τε ουσίας και της δυνάμεως, και της έλξεως και της ενεργείας. Μυσταγωγία, 676 Ac-d.
  19. Για την Ορθόδοξη διάσταση, βλέπε βαθύτατο σχολιασμό Γρηγορίου του Θεολόγου από Μάξιμο τον Ομολογητή, Περί διαφόρων αποριών (Φιλοσοφικά και θεολογικά ερωτήματα, α’, θ’).
  20. ‘Η οίει τι πλέον είναι πάσαν κτησιν έκτησθαι, μή μέντοι άγαθήν; ή πάντα τ’ άλλα φρονείν άνευ του αγαθού, καλόν δέ και άγαθόν μηδέν φρονείν; Πλάτωνος, Πολιτεία 505 b.
  21. Τον έρωτα, είτε θείον, είτε άγγελικόν, είτε νοερόν, είτε ψυχικόν, είτε φυσικόν είποιμεν, ένωτικήν τινα και συγκρατικήν έννοήσωμεν δυναμιν, τα μεν υπέρτερα κινούσαν έπί πρόνοιαν τών καταδεεστέρων, τα δέ όμόστοιχα πάλιν εις κοινωνικήν άλληλουχίαν, καί έπ’ έσχατων τα υφειμένα προς την τώων κρειττόνων και υπερκειμένων επιστροφήν. Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Περί θείων ονομάτων, Δ’ XV.
  22. Ό έρως του το άγαθόν αυτώ είναι άεί. Πλάτωνος, Συμπόσιον 206 a.
  23. Ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ό έρως, όπως αντελήφθησαν οι αρχαίοι, είναι στο βάθος του «αναρχικός» και είναι στόχος της εχθρότητας των τυραννικών καθεστώτων. Τον έρωτα ως προπύργιο της ελευθερίας ύμνησε ό Παυσανίας στο πλατωνικό Συμπόσιο.
  24. Θυμίζω πώς ή λέξη σώμα σήμαινε στους αρχαίους και το πρόσωπο – έκτος των περιπτώσεων πού αντιδιαστέλλεται προς την ψυχή.
  25. Βλ. σχετικα: Η. I. Marrou, Histoire de l’ Education dans I’ Antiquite, Paris 1958 (Eλλ. μτφρ. Θ. Φωτεινοπούλου, Αθήναι, 1961).





Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Γιατί φιλοσοφία;

Εισαγωγικές παρατηρήσεις σε σεμινάριο, Βοστώνη 1995 Μερικά πράγματα θα πρέπει να τα ξεκαθαρίσουμε από την αρχή. Πρώτ΄απ΄ όλα, η φιλοσοφία δεν είναι επιστήμη. Τα πορίσματα...


Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής
Κατηγορία: Παν. Δρακόπουλος / Σημειωματάριο / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Παν. Δρακόπουλος, Για την Αλίκη και πέραν αυτής

Γενικά, ο κόσμος λέει “κοίτα τη δουλειά σου και μην ανακατεύεσαι”. «Αν κοίταζε ο καθένας τη δουλειά του», μούγκρισε η Δούκισσα, «ο κόσμος θα πήγαινε...


Παν. Δρακόπουλος, Οι μικρομέτοχοι
Κατηγορία: Κοινωνία / Παν. Δρακόπουλος

Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία «Κάθε άνθρωπος έχει τα δικά του προβλήματα, αλλά τα προβλήματα έχουν πολλούς ανθρώπους το καθένα», μου έλεγε σεβαστός αγιορείτης. Κι εννοούσε ο...


Παν. Δρακόπουλος, Η καταγωγή του συμβόλου
Κατηγορία: Επιστήμες του Ανθρώπου / Παν. Δρακόπουλος

Δοκίμιο για τη γένεση του έναρθρου λόγου από: “Θεωρία της Γλώσσας”, εκδόσεις IMAGO, Αθήνα 1982 Το ερώτημα για την καταγωγή του έναρθρου λόγου παραμένει ανοικτό...


Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία
Παν. Δρακόπουλος: Ιστορίες του Ξοσιπίλλι

Raphael Maya (ψευδώνυμο του Παναγιώτη Δρακόπουλου) __ Ιστορίες του Ξοσιπίλλι κ’ η μαριονέτα με τ’ όνομα «Θάνατος — Θάνατος» Πρώτη δημοσίευση στην Εποπτεία, τεύχος 4,...


Παν. Δρακόπουλος: Άλλοσε, άλλοτε
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

Από το πρώτο τεύχος της ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ, Απρίλιος 1976 Ημέρα πρώτη. Ήταν νύχτα και πεινούσε και κρύωνε. Το κορμί του ήταν σπασμένο και πεταγμένο πάνω στα...


Αριστοτέλους, Μετά τα φυσικά
Κατηγορία: Έτος 1, 1976, τεύχη 1-6 / Παν. Δρακόπουλος / Φιλοσοφία

ΤΩΝ ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ Α 980α22 983α24. Μεταφραστική πρόταση(1) Παν. Δρακόπουλος. Πρώτη δημοσίευση: Εποπτεία, τεύχος 1, Ιούνιος 1976 980 a 22 Ολοι οι άνθρωποι έχουν έμφυτη...