Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Τι σημαίνει, να φαντάζεσαι έναν αναγνώστη ικανό να ξεπεράσει το εμπόδιο του επιτιμίου των πρώτων εκατό σελίδων; Σημαίνει, ακριβώς, να γράψεις εκατό σελίδες με σκοπό να κατασκευάσεις έναν αναγνώστη κατάλληλο γι’ αυτό που επακολου­θεί.

Υπάρχει συγγραφέας που γρά­φει μόνο για τους μεταγενέστερους; Όχι, όχι ακόμα κι αν το λέει ο ίδιος, διότι, αφού δεν είναι ο Νοστράδαμος, μπορεί να συλλάβει τους μεταγενέστερους μόνο με βάση το πρότυπο που του παρέχουν οι σύγ­χρονοί του. Υπάρχει συγγραφέας που γράφει μόνο για μια φούχτα αναγνώστες; Ναι, αν μ’ αυτό εννο­είτε ότι το πρότυπο αναγνώστη που φαντάζεται έχει ελάχιστη δυνατό­τητα να γίνει πραγματικότητα σε μεγάλο αριθμό. Ακόμα όμως κι αυτός ο συγγραφέας γράφει με την ελπίδα, όχι και τόσο κρυφή, ότι το ίδιο του το βιβλίο θα δημιουργήσει, και σε μεγάλη ποσότητα, πολλά νέα υποδείγματα αυτού του ανα­γνώστη· το επιθυμεί και το επιδιώ­κει με μεγάλη δεξιοτεχνική ακρίβεια, το θεωρεί δε δεδομένο, ενθαρρυνόμενος από το κείμενο του.

Αν υπάρχει κάποια διαφορά, αυτή βρίσκεται ανάμεσα στο κείμε­νο που επιδιώκει να κατασκευάσει ένα νέο αναγνώστη και το κείμενο που προσπαθεί να ικανοποιήσει τις επιθυμίες των αναγνωστών που ήδη βρίσκονται στο δρόμο. Στην τελευταία περίπτωση γράφουμε έ­να βιβλίο, δομημένο σύμφωνα με μια αποτελεσματική, μαζικής παρα­γωγής, συνταγή· ο συγγραφέας διεξάγει ένα είδος ανάλυσης της αγοράς και προσαρμόζει το έργο του στ’ αποτελέσματά της. Ακόμα κι από μακρυά φαίνεται ότι δουλεύ­ει με συνταγή· δεν έχετε παρά ν’ αναλύσετε μόνο τα διάφορα μυθιστορήματα που έχει γράψει, και θα δείτε ότι σ’ όλα, αφού αλλάξει ονόματα, τοποθεσίες, διακριτικά σημεία, έχει πει την ίδια ιστορία —εκείνη που του έχει ήδη ζητήσει το κοινό.

Όταν όμως ένας συγγραφέας σχεδιάζει κάτι καινούργιο, και συλ­λαμβάνει ένα διαφορετικό είδος αναγνώστη, θέλει να είναι όχι ανα­λυτής της αγοράς, αλλά, μάλλον φιλόσοφος, ο οποίος διαισθάνεται τα πρότυπα του Zeitgeist. Θέλει ν’ αποκαλύψει στο κοινό του αυτό που το κοινό θάπρεπε να θέλει, ακόμα κι αν δεν το γνωρίζει. Θέλει ν’ αποκαλύψει στον αναγνώστη τον εαυτό του.

Αν ο Μαντσόνι σκεπτόταν τις επιθυμίες του κοινού νου, θάχε πρόχειρη τη συνταγή: το ιστορικό μυθιστόρημα, τοποθετημένο στον Μεσαίωνα, με ένδοξους ήρωες, ό­πως στην ελληνική τραγωδία, βασι­λιάδες και πριγκήπισσες (και δεν είναι αυτό που έκανε στο Adelchi?), μεγάλα και ευγενή πάθη, ηρωικές μάχες, και εορτασμούς της ιταλικής δόξας από την εποχή που η Ιταλία ήταν η γη των ισχυρών. Αυτό δεν έκαναν τόσο πολλοί ιστορικοί μυθιστοριογράψοι, λίγο-πολύ ξεχασμέ­νοι τώρα, στην εποχή του Μαντσό­νι ή και πριν: συγγραφείς όπως ο Ντ’ Ατζέλιο, ο φλογερός Γκουερτάτσι, ο Καντού που δεν διαβάζε­ται;

Τι κάνει όμως, αντίθετα, ο Μαν­τσόνι; Διαλέγει τον 17ο αιώνα, μια εποχή υποτέλειας και ανθρώπων ταπεινομένων. Ακόμη κι ο μοναδι­κός ξιφομάχος είναι παληάνθρωπος. Ο Μαντσόνι δεν μιλάει για καμιά μάχη, και τολμάει να φορτώ­σει την ιστορία του με ντοκουμέντα και διακηρύξεις… Και, αρέσει στους ανθρώπους, σ’ όλους αρέσει, στους μορφωμένους και στους αγράμματους, στους γέρους και στους νέ­ους, στους ευσεβείς και τους αντικληρικούς, διότι αισθάνθηκε ότι οι αναγνώστες της εποχής του δεν το είχαν αυτό, ακόμη κι αν δεν το ήξεραν, ακόμη κι αν δεν το ζητούσαν, ακόμη κι αν δεν πίστευαν πως ήταν κατάλληλο για κατανάλωση. Και πόσο σκληρά έπρεπε να δουλέ­ψει, με σφυρί και πριόνι, και με πλάνη και με λεξικό για να κάνει το προϊόν εύγεστο! Για ν’ αναγκάσει το πολύ κοινό να γίνει το πρότυπο του αναγνώστη που λαχταρούσε.

Ο Μαντσόνι δεν έγραψε για να ευχαριστήσει το κοινό όπως ήταν, αλλά για να δημιουργήσει ένα νέο κοινό που δεν θα μπορούσε να μην γοητευθεί από το μυθιστόρημά του. Και θλιβόταν γι’ αυτούς που δεν τους γοήτευε. Με πολύ μεγάλη υποκρισία και γαλήνη αναφερόταν στους «εικοσιπέντε αναγνώστες» του: ήθελε εικοσιπέντε εκατομμύ­ρια.

Ποιό πρότυπο αναγνώστη ήθελα καθώς έγραφα;

Έναν συνένοχο, σίγουρα. Έναν που θάπαιζε το παιχνίδι μου. Ήθε­λα να γίνω εντελώς μεσαιωνικός και να ζω στο Μεσαίωνα ωσάν να ήταν αυτή η εποχή μου (και τ’ ανάπαλιν). Αλλά ταυτόχρονα, μ’ όλη μου τη δύναμη, ήθελα να δημιουργήσω ένα τύπο αναγνώ­στη, ο οποίος, μόλις η μύηση γινό­ταν παρελθόν, θα γινόταν το θήρα­μα μου —ή μάλλον το θήραμα του κειμένου— και θα σκεπτόταν ότι δεν ήθελε τίποτα άλλο απ’ αυτό που του πρόσφερε το κείμενο. Το κείμενο θέλει νάναι για τον αναγνώ­στη του μια εμπειρία μετασχηματι­σμού. Πιστεύετε πως θέλετε έρωτα και μια αστυνομική πλοκή, όπου η ομάδα των ενόχων ανακαλύπτεται στο τέλος, κι όλα αυτά με πολλή δράση; Ταυτόχρονα όμως, θα ντρε­πόσαστε να δεχθείτε παλαιομοδίτι­κα σκουπίδια κατασκευασμένα από ζωντανούς νεκρούς, εφιαλτικά αββαεία, και μαύρους αμαρτωλούς. Εν τάξει, λοιπόν, θα σας δώσω λατινικά, κατ’ ουσίαν καθόλου γυναίκες, σωρούς θεολογίας, γαλό­νια αίματος σε στυλ γκράν γκινιόλ, για να σας κάνω να πείτε: «Μα όλ’ αυτό είναι ψέμα˙ αρνούμαι να το δεχθώ!» Και σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να γίνετε δικοί μου, και να νοιώσετε την ανατριχίλα της άπει­ρης παντοδυναμίας του Θεού, ο οποίος καθιστά μάταιη την κοσμική τάξη. Κατόπιν δε, αν είσαστε καλοί, θα συνειδητοποιήσετε πως σας ξε­γέλασα και σας έρριξα σ’ αυτή την παγίδα, διότι πράγματι σας τόλεγα σε κάθε βήμα, σας προειδοποιούσα προσεκτικά ότι σας έσερνα στην καταδίκη σας· το ωραίο όμως γύρω από τις συμφωνίες με το διάβολο είναι ότι όταν τις υπογράφεις ξέρεις πολύ καλά τους όρους τους. Διαφο­ρετικά γιατί θ’ ανταμειβόσαστε μέ τήν κόλαση;






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...