Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Και αφού ήθελα να αισθανθείτε ως απολαυστικό το μόνο πράγμα που μας τρομοκρατεί —δηλαδή, το μεταφυσικό ρίγος— δεν είχα παρά να διαλέξω (από τα συνωμοτικά πρότυπα) το πιο μεταφυσικό και φιλοσοφικό: το αστυνομικό μυθι­στόρημα.

  1. Το μεταφυσικό του αστυνομικού

Δεν είναι διόλου τυχαίο το γεγο­νός ότι το βιβλίο ξεκινάει σαν μια ιστορία μυστηρίου (συνεχίζει δε να εξαπατάει τον ευφυή αναγνώστη ως το τέλος, έτσι ώστε ο ευφυής αναγνώστης να μην μπορεί ούτε και να συνειδητοποιήσει πως είναι μια ιστορία μυστηρίου μέσα στην οποία ελάχιστα αποκαλύπτονται και το αστυνομικό συντρίβεται. Πιστεύω ότι οι άνθρωποι αγαπούν το θρίλλερ όχι γιατί υπάρχουν πτώματα αλλά επειδή είναι ένας τελικός δοξαστικός θρίαμβος της τάξης (πνευματικής, κοινωνικής, νομικής και ηθικής) πάνω στην αταξία του κακού. Το γεγονός είναι ότι το αστυνομικό μυθιστόρημα αντιπροσωπεύει μια υπόθεση, απλή και καθαρή. Αλλά η ιατρική διάγνωση, η επιστημονική έρευνα, το μεταφυσικό ερώτημα, είναι επίσης παραδείγματα απλής υπόθεσης. Τελικά, το θεμελιώδες ερώτημα της φιλοσοφίας (όπως και αυτό της ψυχανάλυσης) είναι το ίδιο με το ερώτημα του αστυνομι­κού μυθιστορήματος: ποιος είναι ένοχος; Για να το γνωρίζεις αυτό (για να νομίζεις ότι το γνωρίζεις αυτό), πρέπει να υποθέσεις ότι όλα τα γεγονότα έχουν μια λογική, τη λογική ότι το ένοχο μέρος έχει επιβληθεί πάνω τους. Κάθε ιστορία έρευνας και υπόθεσης μας λέει κάτι που πάντα πλησιάζαμε να το μάθου­με (ψευδο-χαϊντεγγεριανή αναφο­ρά). Στο σημείο αυτό είναι σαφές γιατί η βασική μου ιστορία (αστυνο­μική περιπέτεια;) διακλαδώνεται σε τόσες πολλές άλλες ιστορίες, όλες ιστορίες άλλων υποθέσεων, όλες όμως συνδεόμενες με τη δομή της υπόθε­σης ως τοιαύτης.

Ένα αφηρημένο πρότυπο υποθετικότητας είναι ο λαβύρινθος. Υ­πάρχουν όμως τρία είδη λαβυρίν­θου. Το ένα είναι ο ελληνικός, ο λαβύρινθος του Θησέα. Το είδος αυτό δεν αφήνει κανένα να χαθεί: μπαίνεις μέσα, φτάνεις στο κέντρο, και κατόπιν από το κέντρο φθάνεις στην έξοδο. Αυτός είναι ο λόγος που στο κέντρο βρίσκεται ο Μινώταυρος· αν δεν βρισκόταν εκεί, η ιστορία δεν θάχε καμιάν απόλαυση, θάταν απλώς περίπατος. Ο τρό­μος γεννιέται, αν γεννιέται, από το γεγονός ότι δεν ξέρεις πού θα φθάσεις ή τί θα κάνει ο Μινώταυ­ρος. Αν όμως ξεμπερδέψεις τον κλασικό λαβύρινθο, βρίσκεις ένα νήμα στο χέρι σου, το νήμα της Αριάδνης. Ο κλασικός λαβύρινθος είναι το ίδιο το νήμα τής Αριάδνης.

Κατόπιν υπάρχει ο δαίδαλος του μανιεριστή: αν τον ξεμπερδέψεις, βρίσκεις στα χέρια σου ένα είδος δένδρου, μια δομή με ρίζες, με πολλές αδιέξοδες αλλέες. Υπάρ­χει μόνο μια έξοδος, μπορείς όμως να την παρερμηνεύσεις. Χρειάζε­σαι ένα νήμα της Αριάδνης για να μην σ’ αφήσει να χαθείς. Ο λαβύρινθος αυτός είναι το πρότυπο της διαδικασίας, της δοκιμασίας και του λάθους.

Και, τελικά, υπάρχει το δίκτυο, ή, μάλλον, αυτό που οι Ντελαίζ και Γκουστάρι ονομάζουν «ρίζωμα». Το ρίζωμα είναι έτσι κατασκευασμένο που το κάθε μονοπάτι μπορεί να συνδεθεί με το καθένα από τ’ άλλα. Δεν έχει κανένα κέντρο, καμιά περιφέρεια, καμιά έξοδο, διότι είναι δυνητικά άπειρο. Ο χώρος της υπόθεσης είναι ο χώρος του ριζώμα­τος. Ο λαβύρινθος της βιβλιοθή­κης μου εξακολουθεί νάναι ο λαβύ­ρινθος του μανιεριστή, ο κόσμος όμως στον οποίο ο Γουλιέλμος συνειδητοποιεί ότι ζει, ήδη έχει δομή ριζώματος: δηλαδή, μπορεί να δομηθή αλλά δεν δομείται ποτέ οριστικά.

Ένα δεκαεπτάχρονο αγόρι μου είπε πως δεν κατάλαβε τίποτα από τα θεολογικά επιχειρήματα, λειτούρ­γησαν όμως ως προεκτάσεις του χωρικού λαβύρινθου (σαν να ήταν μια μουσική σασπένς σε μια ταινία του Χίτσκοκ). Πιστεύω πως κάτι τέτοιο συνέβη: ακόμη και ο ευφυής αναγνώστης αισθανόταν πως είχε να κάνει με μια ιστορία λαβυρίν­θων, και όχι μόνο με χωρικούς λαβύρινθους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, παραδόξως, οι πιο ευφυ­είς αναγνώσεις ήταν οι περισσότε­ρο «δομικές»: ο ευφυής αναγνώ­στης ήρθε σε άμεση επαφή, πέρα από κάθε μεσολάβηση του περιεχο­μένου, με το γεγονός ότι είναι αδύνατο να υπάρχει εκεί μιά ιστο­ρία.

  1. Ευχαρίστηση

Ηθελα o αναγνώστης να ευχαρι­στηθεί, τουλάχιστον όσον ευχαρι­στιόμουνα εγώ. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημείο, που φαίνε­ται να συγκρούεται με τις βαθυστό­χαστες ιδέες που πιστεύουμε πως έχουμε για το μυθιστόρημα.

Ο αναγνώστης επρόκειτο να ψυχαγωγηθεί, αλλά όχι να ψυχ-αγωγηθεί αναστατωμένος από προ­βλήματα. Ο Ροβινσών Κρούσος ήθελε να ψυχαγωγήσει τον ιδανικό αναγνώστη του, μιλώντας του για τους υπολογισμούς και τις καθημε­ρινές ενέργειες ενός λογικού homo oeconomicus που του έμοιαζε πο­λύ. Όμως, ο ροβινσωνικός αναγνώστης του Ροβινσώνα, αφού απόλαυσε το διάβα­σμα γύρω από τον εαυτό του μέσα στο μυθιστόρημα, θάπρεπε κατά κάποιο τρόπο να είχε καταλάβει κάτι περισσότερο, να είχε γίνει ένας άλλος άνθρωπος. Διασκεδάζοντας τον εαυτό του, κατά κάποιο τρόπο, έμαθε. Ο αναγνώστης θα πρέπει κάτι να μαθαίνει είτε για τον κόσμο είτε για τη γλώσσα: η διαφορά αυτή διακρίνει τα διάφορα αφηγηματικά ποιήματα, το θέμα όμως παραμένει το ίδιο. Ο ιδανικός αναγνώστης του Finnegans Wake πρέπει τελικά να ευχαριστηθεί όσο και ο αναγνώ­στης του Ερλ Στάνλεϋ Γκάρντνερ. Ακριβώς τόσο, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Ε, λοιπόν, η έννοια της διασκέδασης είναι ιστορική. Υπάρ­χουν διάφορα μέσα διασκέδασης και μπορεί να διασκεδάσει κανείς σε κάθε εποχή στην ιστορία του μυθιστορήματος. Αναμφισβήτητα, το σύγχρονο μυθιστόρημα επιδίωξε να μειώσει τη διασκέδαση που προέρχεται από την πλοκή για να εντείνει άλλα είδη διασκέδασης. Σαν μεγάλος θαυμαστής της Ποιητικής του Αριστοτέλους, πίστευα πάντα ότι, αδιάφορο τι, ένα μυθι­στόρημα πρέπει επίσης —και ειδικά— να διασκεδάζει με την πλοκή του.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...