Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Και ούτω καθ’ εξής: 1965. Ήταν η εποχή που μόλις άρχιζε η Ποπ Αρτ, και οι παραδοσιακές διακρίσεις μεταξύ της πειραματικής, μη-παραστατικής τεχνης ­και μαζικής τέχνης, αφηγηματικής και παραστατικής, εξαφανίζονταν. Τότε ο Πουσέρ [Henry Pousseur], αναφερόμενος στους Μπητλς, μου είπε: «Δουλεύουν για μας» — μη συνειδητοποιώντας, ωστόσο, ότι κι αυτός επίσης εργαζόταν γι’ αυτούς (και πήρε ως απλώς ορθή την πρωτοβουλία της Κάθυ Μπερμπέριαν [Cathy Berberian] να μας δείξει ότι οι Μπητλς, μπορούν να παίζονται σ’ ένα ρεσι­τάλ μαζί με τους Πουρσέλλ, Μοντεβέρντι και Σατί).

  1. Μετα-μοντερνισμός, ειρωνεία, ψυχαγωγία

Το 1972 επιμελήθηκα το Almanacco Bompiani, γιορτάζοντας την «Επιστροφή της Πλοκής», μολονό­τι η επιστροφή αυτή γινόταν με μιας ειρωνική επανεξέταση (όχι χωρίς θαυμασμό) των Πονσόν ντυ Τεράϊγ και Ευγένιου Σύη, και με θαυμασμό (με πολύ λίγη ειρωνεία) μερικών από τις σπουδαίες σελίδες του Δουμά. Το πραγματικό, βασανιστι­κό πρόβλημα ήταν τότε: μπορούσε να υπάρξει ένα μυθιστόρημα όχι φυγής, κι ωστόσο νάναι ψυχαγωγι­κό;

Η σχέση αυτή και η εκ νέου ανακάλυψη όχι μόνο της πλοκής αλλά και της ευχαρίστησης, επρό­κειτο να πραγματοποιηθούν από τους αμερικανούς θεωρητικούς του μετα-μοντερνισμού.

Ατυχώς, «μετα-μοντέρνο» είναι ένας όρος bon à tout faire. Έχω την εντύπωση ότι εφαρμόζεται σήμερα σ’ ό,τιδήποτε τυχαίνει να θέλει ο χρήστης του όρου. Περαιτέρω, φαί­νεται να υπάρχει μια προσπάθεια να γίνει όλο και περισσότερο ανα­δρομικός: κατ’ αρχήν, εφαρμοζό­ταν προφανώς σε ορισμένους συγ­γραφείς ή καλλιτέχνες που δρουν στα είκοσι τελευταία χρόνια, κατό­πιν βαθμιαία έφθασε στην αρχή του αιώνα, κι έπειτα ακόμη πιο πίσω. Η ανάστροφη αυτή διαδικασία συνε­χίζεται˙ σύντομα στην κατηγορία του μετα-μοντέρνου θα περιληφθεί και ο Όμηρος.

Στην πραγματικότητα, εγώ πιστεύω ότι ο μετα-μοντερνισμός δεν είναι μια τάση που θα ορισθεί χρονολογικά, αλλά μάλλον μια ιδε­ατή κατηγορία —ή ακόμα καλύτε­ρα, μια Kunstwollen, ένας τρόπος λειτουργίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κάθε εποχή έχει το δικό της μετα-μοντερνισμό, ακριβώς ό­πως κάθε εποχή έχει τον δικό της μανιερισμό και πράγματι, διερωτώ­μαι μήπως μετα-μοντερνισμός δεν είναι το μοντέρνο όνομα για τον μανιερισμό σαν μεταϊστορική κατη­γορία. Πιστεύω πως σε κάθε εποχή υπάρχουν στιγμές κρίσης, όπως εκείνες που περιγράφει ο Νίτσε στο Σκέψεις εκτός Εποχής στο οποίο έγραφε για το κακό που γίνεται από τις ιστορικές μελέτες. Το παρελθόν μας διέπει, μας βασανίζει, μας εκβι­άζει. Η ιστορική αβάν-γκαρντ (αλ­λά εδώ θάπρεπε ίσως να θεωρήσω αβάν-γκαρντ τη μεταϊστορική κατηγορία) προσπαθεί να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς με το παρελ­θόν. Το σύνθημα των φουτουριστών «τέλος με το σεληνόφως», είναι μια τυπική πλατφόρμα για κάθε αβάν-γκαρντ· απλώς πρέπει ν’ αντικαταστήσετε το «σεληνό­φως» μ’ οποιοδήποτε σχετικό όνο­μα. Η αβάν-γκαρντ καταστρέφει, παραμορφώνει το παρελθόν. Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν, είναι ένα τυπικό, έργο αβάν-γκαρντ. Μετά η αβάν-γκαρντ πηγαίνει πιο πέρα: καταστρέφει τη μορφή, την καταρ­γεί, φτάνει στο αφηρημένο, το άτυ­πο, το λευκό καναβάτσο, το σχι­σμένο καναβάτσο. Στην αρχιτεκτο­νική και τις εικαστικές τέχνες, θα υπάρξει το οικοδόμημα ως στήλη, το καθαρό παραλληλεπίπεδο, η minimal art˙ στη λογοτεχνία, η κα­ταστροφή της ροής του λόγου, τα κολάζ του Μπάροους, η σιωπή, η λευκή σελίδα· στη μουσική, από την ατονικότητα στο θόρυβο, στην απόλυτη σιωπή (μ’ αυτή την έννοια ο πρώιμος Κέητζ είναι μοντέρνος).

Έρχεται όμως η στιγμή που η αβάν-γκαρντ (το μοντέρνο) δεν μπορεί να πάει πιο πέρα, διότι παρήγαγε μια μεταγλώσσα που μι­λάει για τα αδύνατα κείμενά της (εννοιολογική τέχνη). Η μετα-μον­τέρνα απάντηση στο μοντέρνο συ­νίσταται στην αναγνώριση του γε­γονότος ότι το παρελθόν, αφού δεν μπορεί στην πραγματικότητα να καταστραφεί, διότι η καταστροφή του οδηγεί στη σιωπή, πρέπει να επανεξετασθεί: αλλά με ειρωνεία, όχι με αθωότητα.

Σκέφτομαι την μετα-μοντέρνα τάση ως την τάση εκείνη του αν­θρώπου που αγαπάει μια πολύ καλλιεργημένη γυναίκα και γνωρί­ζει ότι δεν μπορεί να της πει, «σ’ αγαπώ τρελά», διότι γνωρίζει ότι αυτή γνωρίζει (και αυτή γνωρίζει ότι αυτός γνωρίζει) ότι τα λόγια αυτά τάχει γράψει ήδη η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ. Ωστόσο, υπάρχει μια λύ­ση. Μπορεί να της πει, «όπως θάλεγε η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ, σ’ αγαπώ τρελά.» Στο σημείο, αυτό έχοντας αποφύγει την ψευδο-αθω­ότητα, έχοντας πει σαφώς ότι δεν είναι πια δυνατόν να μιλήσεις α­θώα, θάχει παρ’ όλα αυτά πει αυτό που ήθελε να πει στη γυναίκα: ότι την αγαπάει, αλλά την αγαπάει σε μια εποχή χαμένης αθωότητας. Αν η γυναίκα δεν το δεχθεί, θάχει ωστόσο δεχθεί μια δήλωση αγάπης. Κανείς από τους δύο συνομιλητές δεν θα αισθάνεται αθώος, και οι δύο θάχουν δεχθεί την πρόκληση του παρελθόντος, του ήδη ειπωμένου, το οποίο δεν μπορεί να εξαλειφθεί· και οι δύο, συνειδητά και μ’ ευχαρί­στηση, θάχουν παίξει το παχνίδι της ειρωνείας… Αλλά και οι δύο θά­χουν επιτύχει, γι’ άλλη μια φορά, να μιλήσουν γι’αγάπη.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...