Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Ειρωνεία, μεταγλωσσολογικό παι­χνίδι, διατύπωση τετραγωνισμένη. Έτσι, με το μοντέρνο, ο καθένας που δεν καταλαβαίνει το παιχνίδι μπορεί να το απορρίψει· με το μετα-μοντέρνο, όμως, είναι δυνατό να μην καταλαβαίνει το παιχνίδι κι ωστόσο να το παίρνει στα σοβαρά. Εκεί έγκειται, τελικά, η ποιότητα (ο κίνδυνος) της ειρωνείας. Πάντα υπάρχει κάποιος που παίρνει τον ειρωνικό λόγο στα σοβαρά. Νομί­ζω πως τα κολάζ των Πικασό, Χουάν Γκρι και Μπρακ ήταν μον­τέρνα: αυτός είναι ο λόγος που οι κανονικοί άνθρωποι δεν τους δέ­χονταν. Από την άλλη πλευρά, τα κολάζ του Μαξ Ερνστ, που κολ­λούσε μαζί χαρακτικά του 19ου αιώνα, ήταν μετα-μοντέρνα: μπο­ρούν να διαβαστούν σαν φανταστι­κές ιστορίες, όπως η αφήγηση των ονείρων, χωρίς καμιά συνειδητο­ποίηση ότι ισοδυναμούν με συζήτη­ση για τη φύση των χαρακτικών και ίσως του κολάζ. Αν «μετα-μοντέρ­νο» σημαίνει αυτό, είναι σαφές γιατί ο Στερν και ο Ραμπελαί ήταν μετα­μοντέρνοι, γιατί ο Μπόρχες σίγουρα είναι, και γιατί στον ίδιο καλλιτέ­χνη η στιγμή του μοντέρνου και η στιγμή του μετα-μοντέρνου μπο­ρούν να συνυπάρχουν, ή να εναλ­λάσσονται, ή ν’ ακολουθούν στενά το ένα τ’ άλλο. Κοιτάξτε τον Τζόυς. Το Πορτραίτο ενός Καλλιτέχνη είναι μια απόπειρα για μοντέρνο. Οι Δουβλινέζοι, ακόμη κι αν προηγούνται, είναι περισ­σότερο μοντέρνοι από το Πορτραί­το. Ο Οδυσσέας βρίσκεται στα όρια. Το Finnegans Wake είναι ήδη μετα-μοντέρνο, ή τουλάχιστον ει­σάγει τον μετα-μοντέρνο λόγο: απαιτεί, για να είναι κατανοητό, όχι την άρνηση του ήδη ειπωμένου, αλλά την ειρωνική του επανεξέτα­ση.

Για το θέμα του μετα-μοντέρ­νου σχεδόν έχουν ειπωθεί τα πάντα (σε δοκίμια όπως το «The Literature of Exhaustion» του Τζων Μπαρτ, με ημερομηνία, ήδη 1967). Όχι ότι συμφωνώ απολύτως με τη βαθμο­λογία που δίνουν οι θεωρητικοί του μετα-μοντερνισμού (συμπεριλαμ­βανομένου του Μπαρτ) στους συγ­γραφείς και καλλιτέχνες, καθιερώ­νοντας ποιος είναι μεταμοντέρνος και ποιος δεν το κατάφερε ακόμα. Ενδιαφέρομαι όμως για το θεώρη­μα που οι θεωρητικοί της τάσης αυτής εξάγουν από τις προκείμενες που θέτουν: «Ο ιδανικός μετα-μον­τέρνος συγγραφέας ούτε απλώς αποκηρύσσει, ούτε απλώς μιμείται, είτε τους μοντέρνους γονείς του του 20ου αιώνα, είτε τους προ-μον­τέρνους παπούδες του του 19ου αιώνα. Έχει το πρώτο μισό του αιώνα μας κάτω απ’ τη ζώνη του αλλά όχι στην πλάτη του… Μπορεί να μην ελπίζει ότι θα μπορέσει να συγκινήσει τους θιασώτες του Τζαίημς Μίτσενερ και του Ίρβιν Γουάλας —για να μην αναφέρω τους αγράμματους των λοβοτομημένων μαζικών μέσων ενημέρωσης. Θά­πρεπε όμως να ελπίζει πως θα οδηγήσει στην απόλαυση, τουλάχι­στον ως ένα βαθμό, ακόμα κι αυτούς που δεν ανήκουν στον κύ­κλο που ο Τόμας Μαν συνήθιζε να ονομάζει ‘Οι Πρώτοι Χριστιανοί’: δηλαδή τους επαγγελματίες θιασώ­τες της υψηλής τέχνης… Το ιδανικό μεταμοντέρνο μυθιστόρημα θα υψωθεί κατά κάποιο τρόπο πάνω από τη διαμάχη μεταξύ ρεαλισμού και μη ρεαλισμού, φορμαλισμού και ‘περιεκτισμού’, καθαρής και στρα­τευμένης λογοτεχνίας, σοβαρής πεζογραφίας και φτηνής πεζογραφί­ας… Πάρτε για παράδειγμα την καλή τζαζ ή την κλασική μουσική: βρίσκει κανείς πολλά ακούγοντας πολλές φορές το ίδιο κομμάτι ή εξετάζοντας προσεκτικά το αποτέ­λεσμα που δεν συνέλαβε απόλυτα την πρώτη φορά· η πρώτη όμως φορά θα πρέπει νάναι συναρπαστι­κή —και όχι απλώς για τους ειδι­κούς— έτσι ώστε να ενθουσιάζεται κανείς και να έλθει να την ξανακού­σει».

Αυτά έγραψε ο Μπάρτ το 1980, ανακεφαλαιώνοντας τη συζήτηση, τη φορά όμως αυτή κάτω από τον τίτλο «Η λογοτεχνία της Αναπλή­ρωσης. Μεταμοντέρνα Πεζογραφία.» Φυσικά, το θέμα μπορεί να συζητη­θεί ακόμη περισσότερο, με μεγαλύ­τερη γεύση του παράδοξου˙ και αυτό κάνει ο Λέσλι Φίντλερ. Το 1980 το Salmagundi (τεύχος 50-51) δημοσίευσε μια συζήτηση μεταξύ του Φίντλερ και άλλων αμερικα­νών συγγραφέων. Ο Φίντλερ, προφανώς, ήθελε να προκαλέσει. Ε­παινεί περιπετειώδεις ιστορίες ό­πως Ο Τελευταίος των Μοϊκανών, γοτθικά μυθιστορήματα, παλιατσαρίες που οι κριτικοί περιφρόνησαν χωρίς όμως να κατορθώσουν παρ’ όλα αυτά να δημιουργήσουν νέους μύθους και να αιχμαλωτίσουν τη φαντασία για περισσότερο από μια γενεά. Διερωτάται αν κάτι σαν την Καλύβα του Μπάρμπα-Θωμά θα εμφανισθεί πάλι —ένα βιβλίο που μπορεί να διαβάζεται με το ίδιο πάθος στην κουζίνα, στο σαλόνι και στο δωμάτιο των παιδιών. Περι­λαμβάνει τον Σαίξπηρ μεταξύ εκεί­νων που γνωρίζουν πώς να σε διασκεδάσουν, δίπλα στο Όσα Παίρ­νει ο Άνεμος. Όλοι ξέρουμε ότι παραείναι οξύς κριτικός για να τα πιστεύει αυτά. Απλώς θέλει να σπά­σει το φράγμα που έχει υψωθεί ανάμεσα στην τέχνη και την ψυχα­γωγία. Αισθάνεται πως σήμερα, πλησιάζοντας ένα μεγάλο κοινό και αιχμαλωτίζοντας τα όνειρά του σημαίνει ίσως ότι λειτουργούμε σαν αβάν-γκαρντ- και μας αφήνει ελεύθερους να πούμε ότι αιχμαλωτίζον­τας τα όνειρα των αναγνωστών δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ενθαρρύ­νουμε τη φυγή —μπορεί επίσης να σημαίνει ότι τους δεσμεύουμε.

  1. Το ιστορικό μυθιστόρημα

Επί δύο χρόνια αρνιόμουν ν’ απαντήσω σε ανώφελα ερωτήματα της τάξης του «Είναι το μυθιστόρη­μά σας ένα ανοιχτό έργο ή όχι;» Πώς να ξέρω; Αυτό είναι δική σας υπόθεση, όχι δική μου. Ή «Με ποιον από τους ήρωές σας ταυτιζό­σαστε;» Για τ’ όνομα του Θεού, με ποιον ταυτίζεται ένας συγγραφέας; Με τα επιρρήμματα, προφανώς. Από τις ανόητες ερωτήσεις η πε­ρισσότερο ανόητη ήταν εκείνη που έθεσαν αυτοί οι οποίοι ισχυρίζονται ότι γράφοντας για το παρελθόν με κάποιο τρόπο αποφεύγεις το πα­ρόν. «Αληθεύει αυτό;» με ρωτούν. Είναι πολύ πιθανόν, απαντώ. Αν ο Μαντσόνι έγραψε για τον 17ο αιώ­να, αυτό σημαίνει ότι ο 19ος αι. δεν τον ενδιέφερε. Ο Σαίξπηρ ξανά­γραψε μεσαιωνικές ιστορίες και δεν ενδιαφερόταν για την εποχή του, ενώ το Ιστορία Αγάπης (Love Story) είναι στερεά δεμένο με την εποχή του˙ όμως, το Μοναστήρι της Πάρμας μιλούσε μόνο για γεγονότα που είχαν συμβεί πάνω από εικοσι­πέντε χρόνια νωρίτερα… Δεν έχει νόημα να πούμε ότι όλα τα προβλή­ματα της σύγχρονης Ευρώπης δια­μορφώθηκαν κατά τον Μεσαίωνα: κοινοτική δημοκρατία και τραπεζι­κή οικονομία, εθνικές μοναρχίες και αστική ζωή, νέες τεχνολογίες και ξεσηκωμοί των φτωχών. Ο Μεσαίωνας είναι η παιδική μας ηλικία, στην οποία πρέπει πάντα να επιστρέφουμε, για αναμνήσεις. Υ­πάρχει όμως επίσης το Excalibur —ύφος του Μεσαίωνα. Κι έτσι το πρόβλημα είναι κάτι που δεν μπο­ρούμε να προσπεράσουμε. Τι ση­μαίνει το γράψιμο ενός ιστορικού μυθιστορήματος; Πιστεύω πως υ­πάρχουν τρεις τρόποι να διηγηθεί κανείς το παρελθόν. Ο ένας είναι το ρομάντσο, και το γοτθικό μυθι­στόρημα, που δεν είναι μυθιστόρη­μα αλλά ρομάντσο επίσης. Το πα­ρελθόν ως τοπίο, πρόφαση, δομή παραμυθιού, για να επιτρέψει στη φαντασία να περιπλανηθεί ελεύθερα. Μ’ αυτή την έννοια, ένα ρομάν­τσο δεν πρέπει αναγκαστικά να συμβαίνει στο παρελθόν πρέπει μόνο να μην συμβαίνει εδώ και τώρα, και το εδώ και τώρα να μην αναφέρεται, ούτε καν σαν αλληγο­ρία. Το μεγαλύτερο μέρος βιβλίων επιστημονικής φαντασίας είναι κα­θαρό ρομάντσο. Το ρομάντσο είναι η ιστορία του αλλού.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...