Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Ο Πόε, στο έργο του «Philosophy of Composition», μας λέει πώς έγραψε «Το Κοράκι». Δεν μας λέει πώς θάπρεπε να το διαβάζουμε, αλλά τί προβλήματα έθεσε στον εαυτό του προκειμένου να επιτύχει ένα ποιητικό αποτέλεσμα. Και θα όριζα το ποιητικό αποτέλεσμα ως την ικανότητα που παρουσιάζει ένα κείμενο να γεννάει συνεχώς διαφο­ρικές αναγνώσεις, χωρίς ποτέ να εξαντλείται εντελώς.

Ο συγγραφέας (ή ο ζώγραφος ή ο γλύπτης ή ο συνθέτης) γνωρίζει πάντοτε τί κάνει και πόσο του κοστίζει. Γνωρίζει ότι πρέπει να λύσει ένα πρόβλημα. Ίσως τα αρχι­κά δεδομένα νάναι σκοτεινά, παλ­λόμενα, πιεστικά, όχι περισσότερο από μια λαχτάρα ή μια ανάμνηση. Τότε όμως το πρόβλημα λύνεται, στο γραφείο του συγγραφέα, καθώς αυτός διερευνά το υλικό πάνω στο οποίο εργάζεται —υλικό που αποκαλύπτει δικούς του φυσικούς νόμους, αλλά που συγχρόνως εμπε­ριέχει την ανάμνηση της κουλτού­ρας με την οποία είναι φορτωμένο (η ηχώ της διακειμενικότητας).

Όταν ο συγγραφέας μας λέει ότι δούλεψε σε εκστατική έμπνευση, ψεύδεται. Η ιδιοφυΐα είναι ένα τοις εκατό έμπνευση και εννενήντα εννέα τοις εκατό ιδρώτας.

Μιλώντας για ένα περίφημο ποίημά του, ξεχνάω ποιό, έλεγε ο Λαμαρτίνος ότι το εμπνεύστηκε σε μια μοναδική έλαμψη, μια νύχτα καται­γίδας, μέσα σ’ ένα δάσος. Όταν πέθανε, βρέθηκαν τα χειρόγραφα με αναθεωρήσεις και παραλλαγές και αποδείχτηκε ότι το ποίημα αυτό είναι το περισσότερο «δουλεμένο» σ’ όλη τη γαλλική λογοτεχνία.

Όταν ο συγγραφέας (ή ο καλλι­τέχνης γενικά) λέει πως δούλεψε χωρίς καθόλου να σκεφθεί τους κανόνες της διαδικασίας, απλώς εννοεί ότι δούλευε χωρίς να συνειδοτοποιεί ότι γνώριζε τους κανό­νες. Ένα παιδί μιλάει σωστά τη μητρική του γλώσσα, μολονότι δεν θα μπορούσε να γράψει τη γραμματική της. Ωστόσο, ο γραμματικός δεν είναι ο μόνος που γνωρίζει τους νόμους της γλώσσας – είναι πολύ γνωστοί, μολονότι ασυνείδητα, επί­σης και στο παιδί. Ο γραμματικός είναι απλώς εκείνος που ξέρει πώς και γιατί το παιδί γνωρίζει τη γλώσ­σα.

Λέγοντας πώς έγραψες κάτι, δεν σημαίνει ότι αποδεικνύεις ότι είναι «καλά» γραμμένο. Ο Πόε έλεγε ότι το αποτέλεσμα του έργου είναι ένα πράγμα και η γνώση της διαδικασί­ας είναι άλλο. Όταν οι Καντίνσκυ και Κλέε μας λένε πώς ζωγραφί­ζουν, κανείς από τους δύο δεν λέει ότι είναι καλύτερος από τον άλλο. Όταν ο Μιχαήλ Άγγελος λέει ότι το έργο της γλυπτικής είναι να ελευθερώσει από το κομμάτι της πέτρας τη μορφή που βρίσκεται ήδη μέσα σ’ αυτήν, δεν λέει ότι η Pieta του Βατικανού είναι ανώτερη από κείνη του Ροντανίνι. Μερικές φορές οι πιο φωτεινές σελίδες για την καλλιτεχνική διαδικασία γρά­φτηκαν από ελάσσονες καλλιτέ­χνες, που επέτυχαν μέτρια αποτελέ­σματα αλλά γνώριζαν πώς να μελε­τήσουν τις διαδικασίες τους. Οι Βαζάρι, Όράτιος Γκρήνας, Ααρόν Κόπλαντ…

  1. Φυσικά, ο Μεσαίων

Έγραψα ένα μυθιστόρημα γιατί είχα λαχτάρα να το κάνω. Πιστεύω πως αυτό είναι ένας επαρκής λόγος να ξεκινήσω να πω μια ιστορία. Ο άνθρωπος είναι ζώον που από τη φύση του λέει ιστορίες. Άρχισα το γράψιμο το Μάρτιο του 1978, παρα­κινούμενος από μια εμβρυώδη ιδέα: θάθελα να δηλητηριάσω ένα μονα­χό. Πιστεύω πως ένα μυθιστόρημα γεννιέται πάντοτε από μια τέτοια ιδέα: τα υπόλοιπα είναι σάρκα που προστίθεται κατά τη διαδρομή. Η ιδέα θα πρέπει να είχε γεννηθεί ακόμη νωρίτερα. Αργότερα βρήκα ένα σημειωματάριο του 1975 στο οποίο είχα γράψει ένα κατάλογο μοναχών σ’ ένα μη-κατονομαζόμενο μοναστήρι. Τίποτε άλλο. Στην αρχή διάβασα το Traitê des poisons του Ορφίλα —που το είχα αγοράσει πριν είκοσι χρόνια σ’ ένα υπαίθριο βιβλιοπωλείο στο Σηκουάνα, καθαρά από αφοσίωση στον Χουϊζμάν (στο Là-bas). Αφού κανένα από τα δηλητήρια δεν με ικανοποίησε, ρώτησα ένα φίλο βιολόγο να μου συστήσει κάποια τοξική ουσία που να έχει ορισμένες ιδιότητες (τη δυνατότητα ν’ απορροφάται από το δέρμα όταν την πιάνει κανείς στο χέρι του). Έσκισα αμέσως την απάντηση του, στην οποία έλεγε πως δεν γνώριζε κανένα δηλητήριο που θα εξυπηρετούσε το σκοπό μου: ήταν ένα τεκμήριο που, διαβάζοντας το υπό άλλας συνθήκας θα μπορούσε να οδηγήσει στην αγχόνη.

Στην αρχή οι καλόγεροί μου επρόκειτο να ζήσουν σ’ ένα σύγχρονο μοναστήρι (είχα στο μυαλό μου έναν ανακριτή μοναχό που διάβαζε την ακροαριστερή εφημερίδα ‘Il Manifesto’ στην Ιταλία – ακόμη και η Αριστερά έχει τους αιρετικούς της). Στο μοναστήρι όμως ή στο αββαείο, επιζούν αναρίθμητες μεσαιωνικές μνήμες˙ έτσι άρχισα να ψαχουλεύω ανάμεσα στους φακέλους μου. Τελικά, ήμουν ένας μεσαιωνολόγος εν χειμερία νάρκη (Είχα εκδόσει ένα βιβλίο για την μεσαιωνική αισθητική το 1956, άλλες εκατό σελίδες επί του θέματος το 1969, μετά μερικά σκόρπια δοκί­μια, είχα επιστρέψει στη μεσαιωνική παράδοση το 1962 για την εργασία μου στον Τζόϋς˙ το 1972 ήρθε μια μακρά μελέτη της Αποκάλυψης και των εικονογραφήσεων των σχο­λίων που είχε κάνει ο Μπεάτους της Λιεμπάνα (3) – έτσι ο Μεσαίωνας κρα­τιόταν σε φόρμα). Ξέθαψα μια τερά­στια ποσότητα υλικού (καρτέλες, φωτοαντίγραφα, σημειωματάρια), συγκεντρωμένα από το 1952 που αρχικά προορίζονταν γι’ άλλους, αόριστους ακόμη, σκοπούς: μια ιστορία τεράτων, ή μια ανάλυση των μεσαιωνικών εγκυκλοπαιδειών, ή μια θεωρία καταλόγων…






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...