Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Τώρα είχα απελευθερωθεί από κάθε φόβο. Στο σημείο αυτό σταμά­τησα το γράψιμο επί δώδεκα μήνες. Σταμάτησα, διότι ανακάλυψα κάτι άλλο που ήδη γνώριζα (και ο καθένας γνωρίζει), αλλά έφθασα να το αντιληφθώ σαφέστατα καθώς δούλευα.

Ανακάλυψα, δηλαδή, ότι ένα μυθιστόρημα κατ’ αρχήν δεν έχει τίποτα να κάνει με τις λέξεις. Το γράψιμο ενός μυθιστορήματος είναι θέμα κοσμολογικό, όπως η ιστορία που αφηγείται η Γένεση (όλοι πρέπει να επιλέξουμε τα πρό­τυπα των ρόλων μας, όπως λέει και ο Γούντυ Άλλεν).

  1. Το μυθιστόρημα ως κοσμολογικό γεγονός

Αυτό που εννοώ είναι ότι για να πεις μια ιστορία πρέπει πρώτα απ’ όλα να κατασκευάσεις έναν κόσμο, με όσο το δυνατόν περισσότερα εφόδια, ως τις ελάχιστες λεπτομέ­ρειες. Αν επρόκειτο να κατασκευ­άσω ένα ποτάμι θα χρειαζόμουνα δύο όχθες, κι αν στην αριστερή όχθη έβαζα ένα ψαρά, κι αν επρό­κειτο να δώσω στον ψαρά αυτόν έναν οργίλο χαρακτήρα και ένα αστυνομικό μητρώο, τότε θα μπο­ρούσα ν’ αρχίσω το γράψιμο, μεταφράζοντας σε λέξεις το κάθε τι που αναπόφευκτα θα συνέβαινε. Τι κάνει ένας ψαράς; ψαρεύει (και συνε­πώς επακολουθεί μια ολόκληρη σειρά πράξεων, λίγο-πολύ υποχρε­ωτικών). Κατόπιν τι συμβαίνει; Ή τα ψάρια τσιμπάνε ή δεν τσιμπάνε. Αν τσιμπάνε ο ψαράς τα πιάνει και τα πηγαίνει σπίτι του ευχαριστημέ­νος. Τέλος της ιστορίας. Αν δεν υπάρχουν καθόλου ψάρια, αφού ο ψαράς είναι ένας οργίλος τύπος ίσως θα θυμώσει. Ίσως σπάσει την πετονιά του. Δεν είναι αυτό τίποτα σπουδαίο· πάντως, είναι ήδη κά­ποιο σκαρίφημα.

Ωστόσο, υπάρχει μια ινδική πα­ροιμία που λέει: «Κάθησε στην όχθη ενός ποταμού και περίμενε: σύντο­μα θα περάσει από μπροστά σου πλέοντας το πτώμα του εχθρού σου.» Και τι θα γινόταν αν επρόκειτο να κατεβάσει ο ποταμός ένα πτώμα —αφού η δυνατότητα αυτή ενυπάρχει σε μια διακειμενική περι­οχή όπως ο ποταμός; Πρέπει επίσης να έχουμε στο νου μας ότι ο ψαράς μου έχει ένα αστυνομικό μητρώο. Θα θελήσει να διακινδυνεύσει την ταλαιπωρία; Τι θα κάνει; Θα το βάλλει στα πόδια και θα προσποιη­θεί ότι δεν είδε το πτώμα; Θα νοιώσει τρωτός, διότι αυτό, τελικά, είναι το πτώμα του ανθρώπου που μισεί; Οργίλος όπως είναι, θα τον πιάσει μανία γιατί δεν μπόρεσε να πάρει προσωπικά ο ίδιος την τόσο ποθητή εκδίκηση του;

Καθώς βλέπετε, μόλις ο επινοη­μένος κόσμος κάποιου εφοδιασθεί έστω με λίγα στοιχεία, υπάρχει ήδη η αρχή μιας ιστορίας. Υπάρχει ήδη, επίσης η αρχή ενός ύφους, διότι ένας ψαράς που ψαρεύει θά­πρεπε να καθιερώσει ένα αργό, ποταμίσιο βήμα, ρυθμισμένο από την αναμονή του, το οποίο θάπρεπε νάναι υπομονετικό αλλά επίσης σημαδεμένο από τους παροξυσμούς της ανυπόμονης οργής του. Το πρόβλημα είναι η κατασκευή του Κόσμου: οι λέξεις θάρθουν από μόνες τους. Rem tene, verba sequentur: άδραξε το θέμα και οι λέξεις θ’ ακολουθήσουν. Αυτό, πιστεύω, είναι το αντίθετο απ’ ότι συμβαίνει στην ποίηση, η περίπτωση της οποί­ας είναι περισσότερο verba tene, res sequentur: άδραξε τις λέξεις και το θέμα θ’ ακολουθήσει.

Ο πρώτος χρόνος δουλειάς για το μυθιστόρημά μου ήταν αφιερω­μένος στην κατασκευή του κόσμου.

Μακρές καταχωρήσεις όλων των βιβλίων που θα μπορούσαν να βρεθούν σε μια μεσαιωνική βιβλιο­θήκη. Κατάλογοι ονομάτων και προσωπικών δεδομένων για πολ­λούς χαρακτήρες, ένας αριθμός των οποίων αποκλείονταν τότε από την ιστορία. Μ’ άλλα λόγια, έπρεπε να ξέρω ποιοί ήταν οι υπόλοιποι μοναχοί, εκείνοι που δεν εμφανίζον­ται στο βιβλίο. Ο αναγνώστης δεν ήταν ανάγκη να τους ξέρει, εγώ όμως έπρεπε να τους ξέρω. Ποιος είπε πως το μυθιστόρημα πρέπει να συναγωνίζεται τον χρυσό οδηγό; Ίσως πρέπει νά συναγωνίζεται επί­σης και το υποθηκοφυλακείο.

Για το λόγο αυτό έκανα μακρές αρχιτεκτονικές έρευνες, μελετών­τας φωτογραφίες και κατόψεις στην εγκυκλοπαίδεια της αρχιτεκτονικής για να επικυρώσω τη διάταξη του αββαείου, τις αποστάσεις, ακόμη και τον αριθμό των σκαλοπατιών σε μια γυριστή σκάλα. Ο σκηνοθέ­της του κινηματογράφου Μάρκο Φερρέρι μου είπε κάποτε ότι ο διάλογός μου είναι όπως μιας ταινί­ας διότι διαρκεί ακριβώς όσο πρέ­πει. Έπρεπε να το κάνω. Όταν δύο από τους χαρακτήρες μου μιλούσαν ενώ βάδιζαν από την τράπεζα στο περιστύλιο, έγραφα με το σχέ­διο μπροστά στα μάτια μου˙ και όταν έφθαναν στο προορισμό τους, σταματούσαν να κουβεντιάζουν.

Είναι αναγκαίο να δημιουργείς με περιορισμούς για να πλάσεις ελεύθερα με τη φαντασία σου. Στην ποίηση ο περιορισμός μπορεί να επιβληθεί από το μέτρο, το πόδι, τη ρίμα, απ’αυτό που ονομάζεται «στίχος σύμφωνα με το αυτί.» Στο μυθιστόρημα, ο κόσμος του περι­βάλλοντος παρέχει τον περιορισμό. Αυτό δεν έχει τίποτα να κάνει με τον ρεαλισμό (ακόμη κι αν εξηγεί επίσης το ρεαλισμό). Ένας απόλυ­τα μη-πραγματικός κόσμος μπορεί να κατασκευασθεί, μέσα στον ο­ποίο γάιδαροι πετούν και πριγκήπισες επανέρχονται στη ζωή μ’ ένα φιλί˙ αλλά ο κόσμος αυτός, θεωρητικά δυνατός και μη-πραγμα­τικός, πρέπει να υπάρχει σύμφωνα με τις δομές που ορίζονται από την αρχή. Πρέπει να ξέρουμε κατά πόσον είναι ένας κόσμος όπου μια πριγκήπισσα μπορεί να επανέλθει στη ζωή με το φιλί ενός πρίγκηπα, ή επίσης με το φιλί μιας μάγισσας, και κατά πόσον το φιλί της πριγκήπισσας μεταμορφώνει μόνο βατράχους σε πρίγκηπες ή επίσης, για παράδειγμα, και ρινόκερους.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...