Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Μια άλλη όμορφη ιστορία ήταν εκείνη του λαβυρίνθου. Όλοι οι λαβύρινθοι που είχα ακούσει —και είχα πρόχειρη την έξοχη μελέτη του Σανταρκαντζέλι— ήταν υπαίθριοι λαβύρινθοι. Μπορούσαν νάναι εξαιρετικά πολύπλοκοι και γεμάτοι περιελίξεις. Εγώ όμως χρειαζόμουνα έναν εσωτερικό λαβύρινθο (είδα­τε ποτέ υπαίθρια βιβλιοθήκη;), κι αν ήταν πάρα πολύ πολύπλοκη, με πάρα πολλούς διαδρόμους και δω­μάτια, δεν θα υπήρχε αρκετός αέ­ρας· αλλά η κυκλοφορία του αέρα ήταν αναγκαία για να ταΐσει τη φωτιά. (Αυτό, το γεγονός ότι το Aedificium έπρεπε, τελικά να καεί, μου ήταν πολύ σαφές, και σύμφωνο με κοσμολογικο-ιστορικούς λόγους: στο Μεσαίωνα, καθεδρικοί ναοί και μοναστήρια καιγόντουσαν σαν προσάναμα˙ το να φαντασθείς μια με­σαιωνική ιστορία χωρίς φωτιά είναι σαν να φαντασθείς μια ταινία για τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο στον Ειρηνικό χωρίς ένα καταδρομικό αεροπλάνο να χτυπηθεί και να πέσει κάτω φλεγόμενο.) Έτσι, α­φού δούλεψα δύο ή τρεις μήνες για να κατασκευάσω ένα σωστό λαβύρινθο, τέλειωσα έχοντας προσθέσει μερικές σχισμές για να είναι βέβαιο ότι υπήρχε αρκετός αέρας.

  1. Ποιος Μιλάει;

Είχα πολλά προβλήματα. Ήθε­λα ένα κλειστό μέρος, ένα σύμπαν που να μπορεί να συμπυκνωθεί˙ και για να το περιφράξω καλύτερα, μου φάνηκε πως ήταν μια καλή ιδέα να παρουσιάσω εκτός από την ενότη­τα του χώρου, την ενότητα του χρόνου (αφού η ενότητα ενεργείας ήταν αμφίβολη). Συνεπώς, ένα αββαείο Βενεδικτίνων που η ζωή του χαρακτηρίζεται από τις κανονικές ώρες. (Ο Οδυσσέας του Τζόϋς μπορεί να υπήρξε, χωρίς να το ξέρω, το πρότυπο, λόγω της δομής του της αυστηρά δεμένης με τις ώρες της ημέρας˙ ένα άλλο όμως ήταν Το Μαγικό Βουνό, με την ορεινή, θεραπευτική τοποθεσία του, όπου μπορούσαν να γίνονται τόσο πολλές συζητήσεις.)

Οι συζητήσεις μου έθεταν πολλά προβλήματα, αλλά τα έλυνα καθώς έγραφα. Υπάρχει ένα θέμα που έχει ελάχιστα συζητηθεί στις θεωρί­ες περί αφηγήσεως: αυτό της εμφά­νισης των βοηθητικών —τα τεχνά­σματα, δηλαδή, μέσω των οποίων ο αφηγητής παραχωρεί το λόγο στους διάφορους χαρακτήρες. Ιδού οι διαφορές ανάμεσα στις πέντε αυτές ανταλλαγές προτάσεων:

«Πώς είσαι;» «Όχι άσχημα. Έσύ;»

«Πώς είσαι;» είπε ο Γιάννης. «Όχι άσχημα. Έσύ;» είπε ο Πέτρος.

«Πώς», είπε ο Γιάννης, «είσαι;» Και ο Πέτρος απάντησε αμέσως: «Όχι άσχημα. Εσύ;»

«Πώς είσαι;» ο Γιάννης ρώτησε με αγωνία. «Όχι άσχημα. Εσύ;» ο Πέτρος χιχίρισε.

Ο Γιάννης είπε: «Πώς είσαι;» «Όχι άσχημα», απάντησε ο Πέτρος με άχρωμη φωνή. Κατόπιν, μ’ ένα αινιγματικό χαμόγελο, πρόσθεσε: «Έσύ;»

Σ’ όλες τις περιπτώσεις, εκτός από τις δύο πρώτες, βλέπουμε ότι ο συγγραφέας παρεισφρύει στην ι­στορία, επιβάλλοντας τη δική του άποψη. Επεμβαίνει με προσωπικό σχολιασμό, εισηγούμενος πώς θά­πρεπε να ερμηνευθούν συγκινησια­κά οι δυό ομιλητές. Η πρόθεση όμως αυτή απουσιάζει πράγματι από τα δύο πρώτα, προφανώς απο­στειρωμένα, παραδείγματα; Και εί­ναι άραγε περισσότερο ελεύθερος ο αναγνώστης σ’ αυτές τις αποστει­ρωμένες περιπτώσεις, όπου θα μπο­ρούσε να υποστεί μια συγκινησιακή επιβολή χωρίς να το ξέρει (θυμηθεί­τε την προφανή ουδετερότητα του διαλόγου του Χεμινγουέη), ή είναι περισσότερο ελεύθερος στις άλλες περιπτώσεις, όπου τουλάχιστον γνω­ρίζει το παιχνίδι που παίζει ο συγ­γραφέας;

Είναι πρόβλημα ύφους, πρόβλη­μα ιδεολογικό, πρόβλημα «ποίη­σης», όπως η επιλογή μιας εσωτερι­κής ρίμας ή παρήχησης, ή η εισαγω­γή μιας παρονομαοίας. Πρέπει να βρεθεί μια ορισμένη συνοχή. Στην περίπτωσή μου ίσως ήταν ευκολώτερο διατί όλος ο διάλογος αναφέ­ρεται από τον Άντσο, και είναι φανερό πως ο Άντσο επιβάλλει την άποψή του σ’ ολόκληρη την αφήγηση.

Ο διάλογος όμως μου δημιούρ­γησε ένα άλλο πρόβλημα: πώς θα μπορούσε νάναι μεσαιωνικός; Μ’ άλλα λόγια, καθώς έγραφα τό βι­βλίο, συνειδητοποίησα ότι έπαιρνε μια μορφή όπερας-μπούφα, με μα­κρές απαγγελίες και περίτεχνες άριες. Οι άριες (για παράδειγμα, η περιγραφή της μεγάλης πύλης) εμιμούντο την επίσημη ρητορική του Μεσαίωνα, και γι’ αυτό δεν υπήρχε καμιά έλλειψη προτύπων. Ο διά­λογος όμως; Σε κάποιο σημείο φοβήθηκα ότι θ’ ακούγονταν σαν Αγκάθα Κρίστι, ενώ οι άριες ήταν Σύγκερ [της Βραβάνδης] ή Άγιος Βερνάρδος [του Κλαιρβώ]. Ξαναδιάβασα μεσαιωνικά ρομάντσα, έργα της εποχής του ιπποτισμού, και είδα πως, μολονότι έκανα κάποια μικρή κατάχρηση, συνέχιζα να σέβομαι μια αφηγημα­τική και ποιητική χρήση όχι άγνω­στη στο Μεσαίωνα. Το πρόβλημα, ωστόσο, με βασάνισε για πολύ καιρό, και δεν είμαι σίγουρος ότι έδωσα πάντοτε σωστές λύσεις σ’ αυτές τις αλλαγές καταγραφής ανά­μεσα στην άρια και το ρετσιτατίβο.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...