Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 | Αρχείο | Φιλοσοφία - 27 Οκτωβρίου 2011 09:31 πμ

Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»



Από εδώ προκύπτει και ο κίνδυνος αυτού που θα ονόμαζα Σαλγκαρισμό(5). Οταν οι ήρωες στις περιπέτειες του Εμίλιο Σαλγκάρι το σκάνε μέσα απ’ το δάσος, κυνηγημένοι από τους εχθρούς, και σκοντάφτουν πάνω στις ρίζες ενός μπαομπάμπ, ο αφηγητής διακόπτει τη δράση για να μας δώσει ένα μάθημα βοτανι­κής για το μπαομπάμπ. Λοιπόν αυτό έχει γίνει τόπος γοητευτικός, όπως τα ελαττώματα εκείνων που αγαπάμε˙ αλλά δεν θάπρεπε να συμβαίνει.

Ξανάγραψα εκατοντάδες σελί­δες για ν’ αποφύγω αυτού του είδους το παράπτωμα, αλλά δεν θυμάμαι ποτέ να συνειδητοποίησα εντελώς πως έλυσα το πρόβλημα. Το συνειδητοποίησα μόνο μετά δύο χρόνια, όταν προσπαθούσα να κατανοήσω γιατί το βιβλίο διαβαζόταν από ανθρώπους που σίγουρα δεν θα μπορούσε να τους αρέσουν τέτοια «καλλιεργημένα» βιβλία. Ο αφηγηματικός τρόπος του Άντσο βασίζεται σ’ εκείνο το ρητορικό τέχνασμα που ονομάζεται παρωχημένο ή παράλειψη ή «ξεπέρασμα». Εδώ έχουμε ένα παράδειγμα απ’ την εποχή των Τυδώρ: «Δεν λέω πως πήρες φιλοδώρημα από τους συντρόφους σου, δεν απασχολού­μαι μ’ αυτό το πράγμα…».

Ο ομιλητής, μ’ άλλα λόγια, ισχυρίζεται πως δεν θα μιλήσει για κάτι που όλοι το γνωρίζουν πολύ καλά, και καθώς το λέει αυτό, μιλάει για το πράγμα. Αυτός είναι πάνω-κάτω ο τρόπος που ο Άντσο αναφέρει πρόσωπα και γεγονότα σαν νάναι πολύ γνωστά, αλλά στην πραγματικότη­τα μιλάει γι’ αυτά. Όσο για τους ανθρώπους εκείνους και τα γεγονότα που ο αναγνώστης του Άντσο, ένας Γερμανός στα τέλη του αιώνα, δεν μπορούσε να γνωρίζει, αφού είχαν συμβεί στην Ιταλία στην αρχή του αιώνα, ο Άντσο τα συζητάει χωρίς δισταγμό, μ’ ένα τόνο διδακτικό, διότι αυτό ήταν το ύφος ενός μεσαιωνικού χρονικογράφου, πρόθυμος να εισάγει εγκυκλοπαιδικές ιδέες κάθε φορά που αναφερόταν κάτι. Όταν ένας φίλος (όχι αυτός που ανέφερα προηγουμένως) διάβασε το χειρόγραφο, μου είπε ότι έμεινε εμβρόντητος από το δημοσιογραφι­κό τόνο της ιστορίας, ο οποίος δεν ήταν τόνος μυθιστορήματος, αλλά τόνος άρθρου εφημερίδας. Στην αρχή προσβλήθηκα˙ μετά συνειδη­τοποίησα τί είχε αντιληφθεί χωρίς να το καταλάβει. Έτσι έλεγαν τα πράγματα οι χρονικογράφοι εκεί­νους τους αιώνες. Κι αν οι Ιταλοί εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τη λέξη Cronaca για να ορίσουν τη σελίδα των τοπικών νέων στις εφη­μερίδες, είναι διότι Χρονικά συνέ­χισαν να γράφονται σ’ όλους τους αιώνες.

  1. Ταχύτητα βηματισμού

Υπήρχε όμως κι ένας άλλος λόγος να περιλάβω τις μακρές εκείνες διδακτικές περικοπές. Α­φού διάβασαν το χειρόγραφο, οι φίλοι και εκδότες μου, εισηγήθηκαν να περιορίσω τις πρώτες εκατό σελίδες, τις οποίες βρήκαν πολύ δύσκολες και απαιτητικές. Χωρίς να το ξανασκεφθώ αρνήθηκα, διότι επέμεινα, αν ήθελε κάποιος να μπει στο αββαείο και να ζήσει εκεί επτά ημέρες, έπρεπε να δεχτεί το βηματισμό του αββαείου. Αν δεν μπορούσε, δεν θα κατάφερνε ποτέ να διαβάσει ολόκληρο το βιβλίο. Για το λόγο αυτό εκείνες οι πρώτες εκατό σελίδες είναι κάτι σαν επιτίμιο ή μύηση, κι αν σε κάποιον δεν αρέσουν, τόσο το χειρότερο γι’ αυτόν. Μπορεί να μείνει στους πρόποδες του λόφου.

Μπαίνοντας μέσα σ’ ένα μυθι­στόρημα είναι σαν να κάνεις αναρ­ρίχηση σε βουνό˙ πρέπει να μάθεις το ρυθμό της αναπνοής, ν’ αποκτήσεις την ταχύτητα του βηματισμού˙­αλλοιώς, σταματάς αμέσως. Το ίδιο πράγμα ισχύει και για την ποίηση. Θυμηθείτε απλώς πόσο αφόρητα γί­νονται τα ποιήματα όταν απαγγέλονται από ηθοποιούς που θέλον­τας να «ερμηνεύσουν» αγνοούν το μέτρο της στροφής, κάνοντας δρα­ματικούς μετρικούς διασκελισμούς ως εάν να απάγγελαν πεζό, απα­σχολούμενοι με το περιεχόμενο κι όχι με το ρυθμό. Για να διαβάσεις ένα κλασικό ποίημα με ρίμα, πρέπει να δεχθείς τον μελωδικό ρυθμό που ήθελε ο ποιητής. Είναι καλύτερα ν’ απαγγείλεις Δάντη σαν να είχε γράψει παιδικά τραγούδια, παρά ν’ ακολουθείς μόνο τα νοήματα απο­κλείοντας όλα τ’ άλλα.

Στο αφήγημα, η αναπνοή δεν προέρχεται από τις φράσεις αλλά από τις ευρύτερες ενότητες, από την μετρική ανάλυση των γεγονό­των. Μερικά μυθιστορήματα ανα­πνέουν σαν γαζέλες, άλλα σαν φάλαινες ή ελέφαντες. Η αρμονία δεν βρίσκεται στο μήκος της ανα­πνοής, αλλά στην κανονικότητά της. Κι αν, σ’ ένα ορισμένο σημείο (αλλ’ αυτό δεν θάπρεπε να συμβαί­νει πολύ συχνά), η αναπνοή σταμα­τάει κι ένα κεφάλαιο (ή μια αλληλουχία) τελειώνει προτού η ανα­πνοή τραβηχτεί τελείως, η αντικανονικότητα αυτή μπορεί να παίξει ένα σημαντικό ρόλο στην οικονο­μία της ιστορίας˙ μπορεί να σημα­δεύει μια καμπή, μια εκπληκτική εξέλιξη. Αυτό τουλάχιστον βρίσκου­με στους μεγάλους συγγραφείς. Ένα μεγάλο μυθιστόρημα είναι εκείνο που ο συγγραφέας γνωρίζει πάντοτε, ακριβώς πού να επιταχύ­νει, πότε να βάλλει φρένο, και πώς να χρησιμοποιήσει το αμπραγιάζ, μέσα σ’ ένα βασικό ρυθμό που παραμένει σταθερός. Στη μουσική υπάρχει το rubato, αλλά αν το παρατραβά τελειώνει σαν εκείνους τους κακούς εκτελεστές που πι­στεύουν ότι το πολύ rubato είναι αυτό που χρειάζεται για να παίξεις Σοπέν. Δεν λέω εδώ το πώς έλυσα τα προβλήματά μου, αλλά πώς τα έθεσα. Αν επρόκειτο δε να ισχυρι­σθώ ότι τα έθεσα συνειδητά, θα έλεγα ψέματα. Υπάρχει μια συνθε­τική σκέψη που σκέπτεται ακόμη και στο ρυθμό των δακτύλων που κτυπούν τα πλήκτρα της γραφομη­χανής.






James Nellson: Στo Λαβύρινθο τoυ Μπόρχες
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Γ.Λ. Αστού. “Ο Δον Κιχώτης” “, μου είπε ο Μενάρ, “ήταν πάνω από όλα ένα διασκεδαστικό βιβλίο...


Ronald Hayman: Ο ανέστιος Κάφκα
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. 4 Ιουνίου, Βερολίνο Προσπάθησα να αντισταθώ στην ιδέα ότι γράφοντας μια βιογραφία...


Martin Esslin: O Μπέρτολτ Μπρεχτ στην εξορία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία

Εποπτεία, τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985.  Μετάφραση: Δ. Αντωνοπούλου – Γ. Σταμάτη. H ΕΞΟΔΟΣ των Γερμανών διανοουμένων από το Ράϊχ μετά την άνοδο του...


Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Τέχνες
Christian Audejean: Πικάσσο, Απουσία και παρουσία

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 107, Δεκέμβριος 1985.  L’ Esprit, Janvier 1982, Absence et présence.  Μετάφραση: Γερ. Κορακιανίτης Ο ΠΑΜΠΛΟ ΡΟΥΙΧ ΠΙΚΑΣΣΟ γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1881...


Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Κοινωνία
Jean-Marie Domenac: Ο Μαρξ του Αλτουσέρ

ΕΠΟΠΤΕΙΑ τεύχος 105, Οκτώβριος 1985.  Από το Le Sauvage et l’ ordinateur, Édition du Seuil.  Μετάφραση Γερ. Κορακιανίτης O ΑΛΤΟΥΣΕΡ έχει την φήμη ότι είναι...


Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»
Κατηγορία: Έτος 10, 1985, τεύχη 97-107 / Φιλοσοφία
Umberto Eco: Πώς έγραψα «Το όνομα του Ρόδου»

Εποπτεία,  τεύχος 103, Ιούλιος – Αύγουστος 1985. Μετάφραση: Ζηνοβία Δρακοπούλου Ο τίτλος και η σημασία Από τότε που εκδόθηκε Το Ό­νομα του Ρόδου πήρα πολλές επιστολές...