Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία


Κωνσταντίνος Σ. Παχής, Η Ευρώπη είναι παιδεία


                        Ωραία που φύσηξε ο μπάτης

                        και σβύστηκε η γραφή.

Γιατί αυτή η τόσον εύκολη διαγραφή; Που πήγαν τα Γυμνάσια, τι απέγινε η Αγορά σε κάθε πόλη, που πήγαν τα σχολεία; Πως το πνεύμα που έφερε ο Αλέ­ξαν­δρος σβύστηκε τόσο γρήγορα και απλά; Την απάντηση την είχε δώσει ήδη ο Αισχύλος, ο πρώτος της τραγωδίας:  όταν ο Πέρσης βασιλιάς έβαλε χα­­­λινάρι στην Ασία, εκείνη καμάρωνε για το στολίδι στο στόμα της, ενώ η Ελλάδα πάλαιψε να λευτερωθεί, έβγαλε τα χαλινάρια  και γκρέμισε το άρ­μα του βασιλιά. Και να η βασίλισσα που λέει στους Ασιάτες:

Γνωρίζει καλά καθένας σας

πως αν ο γυιός μου στον πόλεμον νικήσει ξακουστός θα γίνει,
κι’ αν αποτύχει

 κανενός δεν έχει να δώσει λόγο για τα έργα  του.

Η βασίλισσα, δηλαδή, επισημαίνει το χαλινάρι. Το ακριβώς αντίθετο απ’ ό,τι το ελληνικό πνεύμα απαιτεί.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η Ασία ήταν ένα όνειρο για τον Αλέξανδρο, όνειρο βγαλ­μένο από το μέγα έπος του Ομήρου. Αλλ’ ο Αλέξανδρος και το πνεύμα που εκόμιζε δεν ήταν καθόλου ένα όνει­ρο για την Ασία. Τον Αλέξανδρο ακολούθησαν οι Διάδοχοι και οι Επίγονοι. Και αυτούς, οι Ρωμαίοι. Κι ό­μως, και αυτών η παρουσία σβύστη­κε από το κύμα πολύ γρήγορα. Τους Ρωμαίους ακολούθησαν οι Βυζαντι­νοί. Κοινή η νεκρική σιωπή: όλα σβύ­νουν αμέσως μόλις ο κατακτητής για κάποιο λόγο βγει από τη σκηνή.

Αναπαυόμαστε με την εξήγηση πως όλα στην ιστορία είναι φθαρτά, πως για όλα έρχεται η ώρα του θανάτου, και για τους ανθρώπους και για τα έργα τους.  Όμως, δεν είναι αλήθεια αυτό. Ασφαλώς δεν υπάρχει αθανασία για τα έργα του ανθρώπου. Ο θάνατος είναι κοινή μοίρα, είναι αλή­θεια. Αλλά αρκετοί από τους ανθρώπους αφήνουν πίσω τους σφραγίδα το έργο τους, αστέρι πολικό για όσους το συνεχίζουν,  κληρονομιά για τους επιγενόμενους. Ο Παύλος από την Ταρσό πέθανε, ναι. Αλλά πάνω στο έργο του χτίστηκε ένα απέραντο βασίλειο χωρίς δύση. Όσοι δημιούρ­γησαν τον Παρθενώνα χά­θη­καν — και η Αθηνά και οι πιστοί της όλοι. Αλλά το δημιούργημα μένει αθάνατο προσκύνημα κάθε Ευρωπαίου με πνευματική ποιότητα, κάθε ανθρώπου που μπορεί και στέκει εμπρός στο μεγαλείο του κάλλους. Το έργο, αυτό που πακτώνει η ατα­λάντευτη πράξη,

γεννήθηκε όταν γεννηθήκαμε, και σαν πεθαίνουμε

                        αν πεθαίνει,

                         δεν το ξέρουμε ούτε εμείς ούτε άλλος κανείς.

διδάσκει πάλι ο Σεφέρης.

Ας στραφούμε τώρα προς τη Δύση. Κανείς δεν είπε ότι ο Ιούλιος Καίσαρ ήταν μεγαλύτερος ηγέτης από τον Αλέξανδρο. Αλλά όλοι παραδεχόμαστε ότι ο Καίσαρ κατέκτησε την Ευ­ρώπη και την πλούτισε με το ελληνο­ρωμαϊκό πνεύμα της Αυτοκρα­το­ρίας. Κέλτες, Γαλάτες, Γότθοι, Σλάβοι, όλοι, ακόμη και οι Ούννοι, εντάχθηκαν στον κόσμο που έφερε ο Καίσαρ. Εκείνος έφυγε, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διαλύθηκε, αλλά το πνεύμα της έμεινε. Έμεινε γιατί οι λαοί της Ευρώπης, ντόπιοι και εισβολείς, το δέχθη­καν, και κυρίως το οικειώθηκαν. Στήριξαν τον βίο τους πάνω σε αυτό. Και ιδού: μόλις αποκαταστάθηκαν από το χάος που ακολούθησε την κατάρ­ρευση της Ρώμης, οι λαοί της Ευρώπης, οι χθεσινοί βάρβαροι, άρχισαν να μαθαίνουν Όμηρο ακριβώς όπως κι ο Αλέξαν­δρος, άρχισαν να διδάσκο­νται απ΄τον Αριστοτέλη, ακριβώς όπως  έκανε κι ο Αλέξανδρος. Η κλασι­κή παιδεία έγινε η παιδεία των λαών της Ευρώπης, μετατρέποντας την κατάκτησή τους από τον Καίσαρα σε με­τάγγιση ζωογό­νου αίματος. Προ­σέ­λαβαν το κλασικό -όπως οι ίδιοι το ονόμασαν, –  και το πλούτισαν με τις δικές τους εμπειρίες, βρίσκοντας σε αυτό την κοινό­τη­τά τους, το στοιχείο που τους ενώνει και υψώνει, μολο­νότι  η κλασική γραμματεία μιλάει για κόσμους ξένους προς τις παραδό­σεις και την ιστορία τους.

Το ερώτημα τίθεται εκ των πραγμάτων: γιατί οι βάρβαροι της Ευρώπης δέχθηκαν την ελληνορωμαϊκή κληρονομιά ενώ οι πολύ πιο ανεπτυγμένοι από αυτούς λαοί της Ασίας και οι Αιγύπτιοι στάθηκε αδύνατον να εισπράξουν έστω έναν κόκκο από αυτό το πνεύμα; Τι είχαν οι βάρβαροι της Ευρώπης που τους έδωσε τη δύναμη να κερδίσουν αυτή την πελώρια κλη­ρονομιά, και μάλιστα να την υπερασπίσουν με πάθος όποτε χρειάστηκε, και να την αυξάνουν συνεχώς έκτοτε;

Η απάντηση βρίσκεται σε δυό στοι­χεία. Το ένα είναι η παρουσία της εκκλησίας. Η εκκλησία της Ρώμης υπήρ­ξε διδάσκαλος όχι μόνο της πίστης αλλά και της κλασικής γραμ­ματείας. Όμως, δεν είναι μόνον αυτό. Δεν θα αρκούσε μόνον αυτό. Θα πρέπει να αναγνωρίσουμε και ένα ταυτοτικό στοι­χείο των βαρβάρων της Ευρώπης: ο Τάκιτος περιγράφει με θαυμασμό το πάθος για την ελευθερία που είχαν οι βάρβαροι, καθώς επίσης τη γεν­ναιότητά τους. Ο Αχιλλέας και ο Αινείας δεν ήταν λοιπόν ξένοι προς τα ήθη τους. Με τον ίδιο θαυμασμό πε­ριγράφει ο Τάκιτος ότι οι βάρβαροι είχαν συνελεύ­σεις του δήμου, στις οποίες έπαιρ­ναν τις αποφάσεις τους. Η κοι­νο­βου­λευτική δημοκρατία βρι­σκόταν ήδη στα σπάργανά της— κάτι που οι λαοί της Ασίας δεν τόλμησαν ποτέ ούτε να το φανταστούν. Άρα, οι λεγό­μενοι βάρβαροι, ήσαν έτοιμοι να ακού­σουν και να θαυμάσουν τους ρήτορες, τον Δημοσθένη και τον Κικέρωνα. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο σπόρος που έριξε ο Καίσαρ έπεσε σε γό­νιμο έδαφος, ενώ αντίθετα, ο σπόρος του Αλεξάνδρου έπεσε σε παντελώς άγονη γη.




Αγοραίος

Γεώργιος Α. Πανέτσος - Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη, Η «Hellenische Renaissance» του Θεοφίλου Χάνσεν.
Μια επινοημένη παράδοση στην αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα. Ο Θεόφιλος Χάνσεν γεννήθηκε το 1813, τη χρονιά που η χώρα του πτώχευε υπό την πίεση ενός...

ΕΠΟΠΤΕΙΑ: Γιατί στα χαρακώματα και πάλι
Κατηγορία: Επιχειρήματα / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
ΕΠΟΠΤΕΙΑ: Γιατί στα χαρακώματα και πάλι

Πέρασαν  πάνω από είκοσι χρόνια σιωπής, και η Εποπτεία ξανά κυκλοφορεί. Το μηνιαίο περιοδικό που τιμήθηκε ως ένα από τα δέκα καλύτερα περιοδικά της Ευρώπης...


Κωνσταντίνος Σ. Παχής, Η Ευρώπη είναι παιδεία
Κατηγορία: Επιχειρήματα / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Κωνσταντίνος Σ. Παχής, Η Ευρώπη είναι παιδεία

Από τα πρώτα βήματά του στην ιστορία ο Ελληνισμός κοίταζε προς τη Δύ­ση αλλά και την Ανατολή, κοίταζε προς την σημερινή Ιταλία και τη Γαλλία,...


Δημήτρης Δημητράκος, Οι παγίδες της «πολυπολιτισμικότητας»
Κατηγορία: Επιχειρήματα / ΤΕΥΧΟΣ 1 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017
Δημήτρης Δημητράκος, Οι παγίδες της «πολυπολιτισμικότητας»

Πολύ συχνά χρησιμοποιείται ο όρος «πολυπολιτισμικότητα» (multiculturalism), εννοώντας απλώς την πολιτισμική πολυμέρεια. Με αυτήν την έννοια, η πολυπολιτισμικότητα δηλώνει ποικιλία, και μετρεί τον πλούτο και...


Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.