Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Αγοραίος
ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν
Αγοραίος category image

ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ

Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν υπάρξει πολιτική ή λαϊκή αντίδραση στη συμφωνία, θα έχει λυθεί ένα πρόβλημα, σε μια περιοχή όπου τα προβλήματα είναι πολλά και επώδυνα. Εκτός από τη σταθερά προβληματική Αλβανία, η οποία δεν κυβερνάται με τρόπους που μπορεί κανείς να παρακολουθήσει, μένουν ανοιχτά όλα τα μέτωπα που κληροδότησε το τέλος του τιτοϊσμού, το τέλος της Γιουγκοσλαβίας.

Υπάρχουν ανοιχτά μέτωπα μεταξύ Σερβίας και των γειτόνων της, Κροατίας, Βοσνίας, Κόσοβο. Υπάρχει επίσης η Αλβανία, μια χώρα-πρόβλημα, επειδή η πολιτική της δεν ορίζεται από εθνοπολιτικά συμφέροντα.

Η Ευρώπη θέλει να περάσουν όλες οι Βαλκανικές χώρες σε μια πολιτική κατάσταση ικανή να ακολουθεί κοινοβουλευτικούς ρυθμούς κατά το πρότυπο της Δύσης, αλλά η Ευρώπη δεν είναι ισχυρός πολιτικός παίχτης. Οι ΗΠΑ φαίνεται να ακολουθούν την πολιτική «κρατήστε τη Ρωσία μέσα στα σύνορά της», και έχουν ασφαλώς τη δύναμη να το επιτύχουν αυτό. Πρόκειται για πολιτική που συμφέρει την Ευρώπη. Γιατί; Διότι ο Πούτιν έχει παραδοθεί στο όραμα να διαλύσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να υποτάξει μετά ένα προς ένα τα ευρωπαϊκά κράτη. Από την άλλη όμως μεριά, οι ΗΠΑ ακολουθούν και αυτές πολιτική διάλυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διότι εκτιμούν πως οι Ευρωπαίοι στηρίζουν τον Πούτιν μη βλέποντας τη Ρωσία ως έναν κόσμο ξένο προς τον ευρωπαϊκό. Οι Αμερικανοί θεωρούν πως αυτή την αντίληψη αναγνώρισης της Ρωσίας ως ευρωπαϊκής χώρας την προωθεί ιδιαιτέρως η Γερμανία και οι Ορθόδοξες εκκλησίες της Νοτιο-ανατολικής Ευρώπης. Αυτό που βλέπουμε λοιπόν είναι μία αμερικανική πολιτική διχασμένη, που συνοδεύεται από αντίστοιχη ρωσική. Αλλά ενώ στη Μόσχα δεν εκφράζεται ο διχασμός, στην Ουάσιγκτον τον βλέπουμε να εμφανίζεται σαν ασυναρτησία του Τράμπ και των ανθρώπων του.

Ποια είναι η θέση της Ελλάδος μέσα σε αυτά; Ένα πρώτο ερώτημα είναι: μπορεί η πολιτική ηγεσία της χώρας να έχει θέση και να την υπερασπιστεί; Και μετά, το ερώτημα για την Ελλάδα εκτείνεται: είναι σε θέση η Ελλάδα να στοιχειοθετήσει και να εργασθεί για την προώθηση μιας πολιτικής της Ανατολικής Μεσογείου; Από εκεί που αρχίζει η Μεσόγειος της Ιταλίας τα νερά είναι διαυγή. Από εκεί που αρχίζει η ελληνική Μεσόγειος όμως, τα νερά είναι πιο θολά κι από τα συμφέροντα.

* * *
ΚΙΤΡΙΝΑ ΓΙΛΕΚΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΕΥΡΩΠΗΣ

Για όποιον βλέπει τη γαλλική σύγκρουση σαν σύγκρουση των Γάλλων με τον Μακρόν, ο Μακρόν βγαίνει τραυματισμένος. Για όποιον όμως βλέπει τη σύγκρουση ως αναμέτρηση του Μακρόν με τις υπερδυνάμεις, που στο πεδίο της μάχης των γιλέκων εκπροσωπούν οι αξιότιμοι Πετρούτσεφ και Μπάννον, ο Μακρόν βγαίνει κερδισμένος. Προς ώρας, σου λένε οι δύο μαίτρ του βυσσοδομείν. Σίγουρα, δεν πρόκειται να απομακρυνθούν, το ξέρουμε. Και τώρα τα Χριστούγεννα, θα ενισχύσουν ή οργανώσουν κάτι ζουμερό.

Ο Μπάννον διαρκώς απομονώνεται στη χώρα του από το πλήθος (έως και ακυρώσεις συνεδρίων έχουμε επειδή είχε προσκληθεί ως ομιλητής), αλλά δεν απομονώνεται καθόλου από τις πηγές του, τις τρομερές διασυνδέσεις του. Να προσθέσω εδώ ότι ο Μακρόν δεν ανησυχεί τις υπερδυνάμεις μήπως η Ευρώπη επιτεθεί, αλλά ανησυχεί και πολύ τις βιομηχανίες όπλων που βλέπουν στον Μακρόν το ενδεχόμενο να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή -ήδη ανταγωνιστική- οπλοβιομηχανία. Ο καυγάς, δηλαδή δεν είναι για το ενδεχόμενο πολέμου αλλά για το ποιός και πόσα θα εισπράττει από τους τοπικούς πολέμους.

Επί πλέον, ο Μακρόν απειλεί να ενισχύσει την Ευρώπη, κι αυτό σημαίνει το ευρώ, το οποίο σπρώχνει με τον αγκώνα του το δολάριο σε βαθμό που δεν διανοήθηκαν ποτέ φράγκο, λίρα, λιρέτα και μάρκο. Το μεγάλο πρόβλημα λοιπόν είναι μια ισχυρή Ευρώπη. Αν ο Μακρόν παραμείνει πολιτικός που εμπνέει τους Γάλλους και στη θέση της Μέρκελ αναδειχθεί πρόσωπο ισχυρό έχοντας διάθεση συνεργασίας με τη Γαλλία, τα πράγματα για τις υπερδυνάμεις γίνονται πιο δύσκολα. Υπάρχει βέβαια ανοιχτό θέμα στην Βρετανία. Εκεί ο λαός εξαπατήθηκε και δέχθηκε την αποχώρηση, αλλά έγινε ήδη φανερό πως ο σεισμός δεν θα αγγίξει την Ευρώπη και θα μείνει μόνο στη Βρετανία. Και μάλιστα, όσο συντομότερα γίνει το Brexit τόσο συντομότερο θα δουν και τα άλλα κράτη της Ευρώπης πόσο τραγικό λάθος είναι η αποχώρηση. Υπάρχουν θέματα και στην Ιταλία, την Ισπανία και την Ολλανδία (που θα φανεί στις εκλογές), αλλά ο σεισμός που θα προκαλέσουν δεν θα είναι 12 ρίχτερ – όπως θα είναι η απομάκρυνση από το πεδίο της Γαλλίας ή της Γερμανίας.

Με δυό λόγια: η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ανεκτή επί τέλους, εάν και όσο παραμένει δορυφόρος των ΗΠΑ. Έτσι, άλλωστε, επετράπη να ενωθεί η Ευρώπη: όταν ο Μονέ έπεισε τους Αμερικανούς να μην αντιτίθενται διότι η ΕΟΚ θα είναι το αμυντικό προγεφύρωμά τους έναντι της Σοβιετικής Ρωσίας. Και ο Μακρόν με μια Μέρκελ ισχυρή πλάϊ του είναι η απαρχή της κατάργησης της σχέσης δορυφόρου.
* * *
ΕΚΛΟΓΕΣ   Οι εκλογές στην Ιταλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ , την Ελλάδα και αλλού, συνιστούν σφαίρες κατά της δημοκρατίας. Τα βάζουμε με τους ηγέτες – όσοι τα βάζουμε. Αλλά όλοι αυτοί έχουν εκλεγεί από τον λαό. Αν ο Τράμπ είναι βλάκας, τι είναι η πλειοψηφία που τον ανέβασε εκεί; Αν ο Τσίπρας εξαπάτησε τον λαό, πως τόσο εύκολα ένας λαός εξαπατάται; Κι αν είναι ψεύτης, πως ένας λαός που σέβεται την ειλικρίνεια και την αλήθεια τον αφήνει;  Θέλω να πω ότι έχουμε ήδη πρόβλημα πόσο είναι λειτουργική στον αιώνα μας η δημοκρατία.  Έρχονται και οι εκλογές όπου οι λαοί αποφασίζουν τη μοίρα όλων μας, και διαπιστώνεις μεγέθη ανευθυνότητας, διαπιστώνεις ότι οι εκλογές πυροβολούν τη δημοκρατία. Δεν υπονοώ ότι πρέπει να δούμε μια δικτατορία ως λύση, αλλά πιστεύω πως πρέπει να βαθύνουμε τη δημοκρατία, έτσι ώστε η ηλιθιότητα να μην κυριαρχεί.
* * *

ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΕΜΠΛΟΚΕΣ

Το ζήτημα δεν είναι τι ο ιδρυτής μιας θρησκείας δίδαξε, το ζήτημα είναι τι κατανοεί και τι χτίζει μέσα σε αυτή την κατανόηση ο άνθρωπος. Ό,τι κάποτε αφέθηκε στα χέρια των ανθρώπων παίρνει μέρος στην ιστορία τους. Αυτό που λέμε παράδοση δεν είναι ό,τι μας κληροδοτείται αλλά ότι προσλαμβάνουμε ως κληροδοτούμενο. Ας προσθέσω ένα ακόμη σημείον: το προσλαμβάνω σημαίνει πάντοτε ερμηνεύω. Κι έτσι, μιλώντας για θρησκεία ελάχιστα αναφερόμαστε στα ζητούμενα από τον ιδρυτή της∙ μια θρησκεία είναι το άθροισμα των όσων κάναμε στο όνομά της ή αποδώσαμε στη διδαχή της.

– Μα, και η συνείδησή σου; Ρωτάει ο Σεβαστιανός. Και απαντά ο Αντόνιο:

-Ε, καλά κύριε! Που να βρίσκεται αυτό το πράγμα; Αν ήτανε χιονίστρα θα με ανάγκαζε να τριγυρνάω με παντόφλες.

Στο στόμα του άφρονος βάζει ο Σαίξπηρ τούτα τα λόγια – στην Τρικυμία, ένα έργο που παριστάνει την κωμωδία ενώ δεν είναι τίποτε λιγότερο από θεατροποιημένη φιλοσοφία της γλώσσας. Αλλά ποιος από μας δεν είναι άφρων ενώπιον ότινος τον υπερβαίνει;

Τώρα, τι μούρθε και το γράφω αυτό; Τίποτε σπουδαίο. Είναι διαλογισμός πάνω στα τρέχοντα θρησκευτικά θέματα, όπου πολιτική και θρησκεία μπλέχτηκαν κουβάρι, για άλλη μια φορά.

* * *

ΕΛΙΤ ΚΑΙ ΜΑΖΑ: Ομάδα μαθητών Λυκείου στο Μουσείο Μπενάκη, να δουν την έκθεση, συνοδεία καθηγητών τους. Αλλά να που εμφανίστηκε ο Σκαρμούτσος, τηλεοπτικός μάγειρας, και απέσπασε αμέσως με το σχετικό σούσουρο [«Ο Σκαρμούτσος! Ο Σκαρμούτσος!»] την προσοχή όλων. Δημοσιογράφος το σχολίασε ενοχλημένη. Δυστυχώς οι νέοι κλπ κλπ. Αλλά δεν είναι αυτονόητο και αναμενόμενο; Δεν ζήτησαν οι μαθητές να πάνε στην έκθεση Μόραλη, οι καθηγητές το αποφάσισαν. Ο Σκαρμούτσος δεν είναι ένας μάγειρας, είναι ένας τηλεαστέρας. Δεν έχουμε Μόραλης-Σκαρμούτσος 0-1, έχουμε Τηλεόραση-Μουσείο 12-0, λίαν επιεικώς. Φαντάζεται κανείς αλλιώς τα πράγματα;

Και γιατί να είναι διαφορετικά τα πράγματα; Στέκεσαι στην άκρη να βλέπεις, κι αν δεις έναν νεαρό ή μια νεαρή να αδιαφορεί για τον Σκαρμούτσο και να στέκεται μπροστά σε έργο του Μόραλη αδιάφορη για το σούσουρο, αμέσως νιώθεις ότι αυτό είναι ξεχωριστό πλάσμα. Και έτσι το θέλεις νάναι: ξεχωριστό. Προς τι λοιπόν η ενόχληση της δημοσιογράφου; Θάπρεπε να χαιρόμαστε που η ζωή ξεκαθαρίζει τα στάρια από τις ήρες – μας σώζει, διατηρώντας μιαν ελίτ. Άσχετο αν η ελίτ παραπονιέται πως είναι μικρή και δεν άρχει. Άστην να γκρινιάζει. Στην πραγματικότητα η ελίτ άρχει, η άλλη σύρεται. Και οι δυό έχουν τα μέσα τους, τους μηχανισμούς τους.

Η μάζα πάντοτε σύρεται χωρίς να ξέρει γιατί. Η ελίτ άρχει εφ όσον και χωρίς να έχει μία κατεύθυνση.

Κι αν διασχίζουμε έρημο τοπίο, δεν το χρωστάμε στην αβουλία της μάζας, αλλά στον τρόμο της ελίτ που βλέπει έντρομη πως η ίδια γκρέμισε το τοίχος που τη χώριζε από τη μάζα, κι έτσι ο Μόραλης σήμερα φτιάχνει μακαρονάδες ακούγοντας τον Σκαρμούτσο να μιλάει περί τέχνης.

* * *

Σημειώθηκαν μια σειρά κινήσεις στην εκκλησιαστική σκακιέρα, που δεν μπορεί να μας αφήσουν αδιάφορους καθώς μία από αυτές συνδέεται με το μέλλον της Μακεδονίας.

Πρώτης σημασίας κίνηση είναι το σχίσμα ανάμεσα στη Μόσχα και την ΚΠολη, με αφορμή την αναγνώριση του αυτοκεφάλου της Ουκρανικής εκκλησίας που ήταν σχισματική έως τώρα κι αυτό σημαίνει απαράδεκτη εκκλησιαστικώς. Οι σχισματικοί της Ουκρανίας είναι οι Ουκρανοί Ορθόδοξοι που δεν θέλουν να μένουν υπό τον έλεγχο του Πατριαρχείου Μόσχας στο οποίο έως τώρα υπάγονταν.

Γιατί προχώρησε στην κίνηση αυτή ο Πατριάρχης απορρίπτοντας κάθε κίνηση καλής θέλησης της Μόσχας; Όχι για λόγους εκκλησιαστικούς. Απλούστατα, το Πατριαρχείο ΚΠόλεως εξαρτάται απολύτως από τις ΗΠΑ, οι οποίες του επιτρέπουν να παραμένει στην Πόλη – ούτε το ίδιο ούτε η Ελλάδα μπορούν να το κατορθώσουν αυτό. Οι ΗΠΑ και μόνον εμποδίζουν την Τουρκία από το να πετάξει όλο το Φανάρι εκτός συνόρων της ή ίσως και να τους κλείσει όλους φυλακή ως υποστηρικτές του Γκιουλέν. Οι Αμερικανοί όμως δεν στηρίζουν το Φανάρι από σεβασμό προς την Ορθοδοξία αλλά διότι το χρησιμοποιούν ως όπλο στήριξης της πολιτικής τους στον Ορθόδοξο κόσμο.

Άρα, όσο και να πιέσει η Ρωσία, είναι και να ακούγονται εκκλησιαστικά επιχειρήματα ενάντια σε αυτό ή εκείνο, το Φανάρι θα υπακούει στη βούληση της Ουάσιγκτον. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έκανε υπακοή στον Τράμπ κι όχι στους Ουκρανούς που του ζήτησαν τη βοήθειά του.

Σε αυτή την προοπτική πρέπει να διαβάσουμε και τη δεύτερη κίνηση: την αναγνώριση αυτοκεφαλίας της εκκλησίας των Σκοπιανών. Το Πατριαρχείο Σερβίας έγινε έξαλλο μπροστά σε αυτή την προοπτική, διότι τα Σκόπια κατά το τυπικό του ανήκουν, και η εκκλησία τους αυτονομήθηκε από το Βελιγράδι με διαταγή της κυβέρνησης των Σκοπίων. Τώρα που οι Αμερικανοί πιέζουν για μιαν άμεση και οριστική επίλυση του ονόματος της χώρας, ζητούν από τον πατριάρχη της ΚΠόλεως να αναγνωρίσει και την εκκλησία των Σκοπίων. Υπάρχει κανείς που να υποθέτει πως ο Βαρθολομαίος θα αρνηθεί;

Ως εδώ, οι κινήσεις στη σκακιέρα φαίνεται να αφήνουν αδιάφορους του Έλληνες, που τα προβλήματά τους σίγουρα δεν είναι ποιοι και γιατί κληρικοί υπακούουν σε ποιόν Πατριάρχη. Αλλά τίθεται ένα ερώτημα.

Στην Ελλάδα, η Μακεδονία ανήκει στις λεγόμενες Νέες χώρες, σε αυτές δηλαδή που το Πατριαρχείο της Πόλης υποχρεώθηκε να αναθέσει την κηδεμονία τους στην εκκλησία της Ελλάδος το 1928, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Τώρα, το Πατριαρχείο ζητάει την επιστροφή των λεγομένων Νέων χωρών σε αυτό. Είναι ο λόγος για τον οποίο το Φανάρι ήλθε σε σύγκρουση με τον Χριστόδουλο, και τώρα με τον Ιερώνυμο. Ιδού λοιπόν τώρα το σενάριο που ανοίγει την πύλη του να μας δεχθεί:

Ας υποθέσουμε ότι η Εκκλησία της Ελλάδος επιστρέψει τις Νέες χώρες στο Φανάρι – πράγμα που γίνεται αμέσως εάν σε συνταγματική αναθεώρηση επιβληθεί ο χωρισμός Εκκλησίας-Κράτους στην Ελλάδα. Ποιος θα εμποδίσει την Εκκλησία της Μακεδονίας να πει ναι αλλά εγώ στέλνω δικούς μου παπάδες στα χωριά της Φλώρινας και της Δράμας; Ποιός θα της πει Στοπ! Η Ουάσιγκτον; Ή μήπως το Φανάρι; Κι όταν θα ψηφίσει αυτή Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης και Σερρών, ποιος θα πει Όχι; Ο Τράμπ κι ο Βαρθολομαίος;

Για σκεφθείτε λίγο παιδιά. Μήπως έχει δίκιο ο Ιωάννης Καποδίστριας που ήθελε να υπάρχει ανεξάρτητη από το Φανάρι Εκκλησία της Ελλάδος η οποία θα περιελάμβανε κάθε απελευθερούμενο τμήμα της Ελλάδος – ούτε νέες χώρες ούτε εκκλησία της Κρήτης ούτε εκκλησία των Δωδεκανήσων εξαρτημένες από το Φανάρι; Μήπως το θέμα δεν είναι των παπάδων, μήπως είναι θέμα πολιτικής λογικής της χώρας; Για σκεφθείτε το…

* * *

Η ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ

Το χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι η αδιαφορία προς κάθε πολιτικό λόγο. Αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό από όλα τα κέντρα λήψεως αποφάσεων και από όλους τους διαμορφωτές κοινής γνώμης. Υπάρχει βαθειά αδιαφορία, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε όλη τη Δύση (τουλάχιστον). Εφ όσον αυτό το καταλάβουμε, θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε σε έρευνες τριών πεδίων: 1) ποια χαρακτηριστικά έχει; 2) τι κινδυνεύει; και 3) πως το αντιμετωπίζουμε;

Συνοπτικά -όπως η στήλη αυτή επιβάλλει- θα σημειώσω ότι ο κομμουνισμός πεθαίνοντας πήρε στον τάφο του όχι μόνο τον μαρξισμό αλλά όλες τις πολιτικές ιδεολογίες, μετατρέποντας σε κυριακάτικο κήρυγμα κάθε πολιτικό λόγο. Πήρε μαζί του και τον αντιαμερικανισμό, και τον αντινατοισμό και οτιδήποτε άλλο. Οι ΗΠΑ πολεμάνε και όλοι αδιαφορούν, ακόμη και οι Αμερικανοί. Ενδιαφέρονται μόνον οι Τούρκοι που το πρόβλημά τους είναι οι Κούρδοι, και οι Ρώσοι που μένουν καθηλωμένοι στο «εμείς κάποτε ήμασταν φοβεροί». Και το όραμα της Ενωμένης Ευρώπης έγινε φάντασμα βλέποντας όλες τις ευρωπαϊστικές κινήσεις να διαλύονται σαν πρωινή πάχνη στην κοιλάδα της αδιαφορίας.

Στην Ελλάδα, η αδιαφορία για την πολιτική έφερε στην εξουσία όχι την αριστερά -όπως ήλπισαν μερικοί- αλλά τους άλλους, αδιάφορο ποιους. Όταν έκανε η αριστερά κυβέρνηση κανείς Έλληνας δεν αισθάνθηκε ρίγος αλλαγής, ούτε συγκίνησης, ούτε φόβου.

Τι κινδυνεύει; Η δημοκρατία βεβαίως, αλλά θέλει συζήτηση αν ο ρόγχος της προέρχεται από την αδιαφορία ή αντιστρόφως. Η κοινωνία επίσης, αλλά κι αυτή αναρωτιέται αν είναι το μαχαίρι ή το πτώμα.

Οπότε, δεν είναι αυτονόητη η απάντηση στο ερώτημα: φταίνε οι αξίες ή οι φοβίες μας; Κι αν σε αυτό δεν απαντήσουμε, δεν μπορούμε να βρούμε και να πούμε πως θα αντιδράσουμε. Τι μπορούμε και τι πρέπει να κάνουμε, ποιοι και γιατί πρέπει να κινηθούμε για να μας συνεφέρουμε. Και πως θα ξεπεράσουμε την αδιαφορία: με κάτι που θα μας επαναφέρει στις παλιές μας διαμάχες ή με κάτι που θα μας ανοίξει σε καινούργιες προοπτικές;

(Το οφείλω στον Διαμαντή Σ.)

* * *

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ δεν είναι ούτε ο Γαβρόγλου ούτε η Κονιόρδου. Μη γελιόμαστε και μη ταυτίζουμε την κατάρρευση με κάποια πρόσωπα. Το πρόβλημα δεν είναι καν η τωρινή κυβέρνηση ή η προηγούμενη. Γι αυτό και δεν πρόκειται να το λύσει ούτε η επόμενη.
Για όσους είχαν κάποιες παραισθήσεις, αποδείχθηκε ότι ούτε η Βουλή είναι σε θέση να το αντιμετωπίσει. Σας θυμίζω ότι ο νόμος περί παιδείας της Άννας Διαμαντοπούλου – που δεν ήταν το ιδανικό αλλά πάντως ήταν προς μια κατεύθυνση συνετή – ψηφίστηκε όχι μόνο από την τότε κυβερνητική πλειοψηφία αλλά από 251 βουλευτές παρακαλώ, ενώ το νομοσχέδιο που επιτρέπει να αλλάζουμε φύλο από τα 15 μας ψηφίστηκε μόνο από 148. Φαντάσου! Κι όμως, αυτός ο νόμος με την πρωτοφανή πλειοψηφία γκρεμίστηκε συθέμελα μ΄ένα απλό ανασήκωμα των ώμων του αμέσως επομένου υπουργού παιδείας. Και ουδείς βουλευτής βγήκε να πει «μα, τι κάνετε;»
Ο λόγος αυτής της αδυναμίας παρέμβασης έστω και νομοθετικής, όπως και η ίδια η νόσος -δηλαδή η ύπαρξη προβλήματος-, είναι απλός: η κοινωνία αδιαφορεί βαθύτατα για την παιδεία. Τι την νοιάζει τώρα αν γράφει ο άλλος με μπογιές ένα σύνθημα στον τοίχο, τι την νοιάζει αν κάποιος στην αυλή πουλάει κόκα, τι τη νοιάζει αν γίνεται και κάποιος βιασμός βρε αδελφέ, τι τη νοιάζει αν ένας καθηγητής τρώει και κάποιο χαστούκι, τι τη νοιάζει αν το επίπεδο είναι αυτό λες κι αν ήταν άλλο κάτι θάτρεχε.
Είμαι γέρος, πολύ γέρος. Θυμάμαι καταστάσεις που δεν είναι εύκολο να τις πιστέψει ένας νέος. Θυμάμαι πως όταν ήμουν έφηβος έλεγες ότι αυτός είναι καθηγητής Πανεπιστημίου και εντυπωσιαζόσουνα. Έλεγες αυτός είναι μορφωμένος και θαύμαζες. Τα πρώτα μου κορίτσια τα κέρδισα με αυτό το προσόν: μα είναι τόσο μορφωμένος! Έλεγε ο γονιός με υπερηφάνεια «το παιδί μου μπήκε πανεπιστήμιο!» Το να είσαι φοιτητής ήταν μια διάκριση.
Πάνε αυτά. Τώρα λες ο γιός μου είναι φοιτητής και ο άλλος λέει «μπελάδες» με τον ίδιο τρόπο που θα τόλεγε κι αν του έλεγες ότι είναι χασάπης. Ο καθηγητής Πανεπιστημίου είναι έτοιμος να το κρύψει μη τούρθει καμιά ανάποδη. Λες «αυτός είναι διανοούμενος» και σου απαντά η άλλη «αλήθεια; το καϋμένο το παιδί…» Τα τελευταία χρόνια, όταν ακούς κάποιον να εκτιμά τη μόρφωση καταλαβαίνεις ότι πέρασε πια τα 55 του.
Μη ρωτήσεις γιατί χάθηκε η αξία της παιδείας; Μη ρωτήσεις, διότι θα σε ρωτήσω: ποια δεν χάθηκε; Ποια καρποφορεί ακόμα; Ποια μας κατευθύνει;

* * *

-ΣΤΕΠΑ. Αυτό είναι το όνομα ενός περιοδικού που ως τώρα δεν το γνώριζα, και νιώθω ένοχος γι αυτό. Αυτά που έχουν μια σημασία είναι ελάχιστα πιά, και δεν επιτρέπεται να μη τα γνωρίζουμε. Η Στέπα είναι περιοδική έκδοση, Επιθεώρηση ρωσικού πολιτισμού – όπως προσδιορίζεται. Το τεύχος 9 που μόλις διάβασα είναι αφιέρωμα στα Γκουλάγκ, στο πως οι Ρώσοι συγγραφείς έζησαν μέσα σε αυτά ή στην εποχή τους. Ένα τεύχος πάνω από 400 σελίδες, που τις διάβασα κατάπληκτος. Δεν είμαι ανυποψίαστος. Έχω φιλοξενήσει σπίτι μου τα χρόνια εκείνα πολλούς «διαφωνούντες» που είχαν καταφέρει να διαφύγουν στη Δύση, και άκουσα τις τρομερές ιστορίες τους από πρώτο χέρι. Αλλά η Στέπα έδρασε πάνω μου σαν ηλεκτρική εκκένωση. Αδύνατο ν’ αντέξεις τόσο πόνο, τόση φρίκη. Άλλο να σου μιλά στο τζάκι δίπλα ένας επιστήμονας που διέφυγε, κι άλλο να έχεις εμπρός σου και να σου μιλούν τόσες φωνές, τόση απελπισία.
Θέλω από δω να εκφράσω τον θαυμασμό μου στον εκδότη της Στέπας Δημήτρη Τριανταφυλλίδη. Θέλει μεγάλη ψυχή να εκδίδεις περιοδικό τούτη την εποχή, να το εκδίδεις χωρίς καμιά στήριξη, και με περιεχόμενο που καίει σίδερα.

* * *

Έχει ελπίδες η ομάδα μας να νικήσει; Δεν νομίζω. Θα βρεθούμε πάλι εκεί εκεί στη βήτα εθνική. Γιατί τέτοια απαισιοδοξία; Διότι τους αγώνες τους κανονίζουν οι μεγάλοι, αυτοί που έχουν τα μέσα, τα κονέ, τη δύναμη. Ποια δύναμη; Αυτή που τους δίνει το ανενδοίαστο. Εμείς το συλλογιόμαστε. Αυτοί ποδοπατάνε αδιάφοροι, είτε βάτραχος είτε βόας είναι αποκάτω, προχωράνε σαν ελέφαντες, κι αν δεν τους κάτσει ένα κλαρί ξεριζώνουν το δέντρο και συνεχίζουν το διάβα τους. Αυτοί. Ποιοι είναι αυτοί; Οι έχοντες τον όγκο και τη δύναμη της βλακείας. Εμείς έχουμε αρχές. Αυτοί έχουν επιθυμίες. Εμείς σκεφτόμαστε. Αυτοί αποφασίζουν. Πώς να παλέψεις με τέτοια μεγαθήρια; Εμείς τους λέμε: συγγνώμην, αλλά αυτός που κλωτσήσατε είναι ο Κάρολος Ντίκενς. Δεν σου ρίχνει μια ματιά. Τους λέμε: αυτός που του ρίξατε σφαλιάρα είναι ο Χαρίλαος Τρικούπης. Σηκώνει το ένα φρύδι γιατί η περιφρόνηση είναι πολύ βαριά και δεν μπορεί και τ΄άλλο. Τους λέμε: αυτός που του ρίξατε κλεφτή μπουνιά στα πλευρά είναι ο Ρονάλντο. Σου απαντάει: Χεστήκαμε. Τους λέμε: δεν δικαιούστε. Σου απαντάει: της θειάς σου ο ρόλος (δεν λέει ακριβώς ο ρόλος, αλλά να μη γινόμαστε ίσα κι όμοια). Τι ελπίδες νάχουμε έτσι; Οι ελπίδες μας μαράνανε.
[30/7/18]

* * *

Δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην επέτειο της «Επανάστασης του 1968», την οποία μάλιστα θεώρησαν και καθοριστική της τωρινής μας «νεολαιίστικης ανυπακοής» όπως αποκαλείται η βία της καφετέριας. Ο Γκοντάρ είχε πει ότι επρόκειτο για επανάσταση των παιδιών του Μαρξ και της κόκα-κόλας.

Δεν βλέπω ειλικρινά, τίποτε ουσιώδες στο ’68. Δεν γεννήθηκε καν στην Ευρώπη. Είναι τα απόνερα από την εξέγερση της αμερικανικής νεολαίας ενάντια στον πόλεμο του Βιετ Ναμ – τον πρώτο μεταπολεμικό πόλεμο που έχασε η Αμερική. Ο δεύτερος είναι ο πόλεμός της στη Μέση Ανατολή, τον οποίο επίσης έχει χάσει κι ας μη το συνειδητοποιεί. Ο αληθινός εκφραστής του ’68 είναι ο Μπόμπ Ντύλαν (έχω δει πολλούς νάχουν κόμπο στο λαιμό με το Blowin’ in the wind, κι ανάμεσά τους οι Δρακόπουλοι – η Τζίνα τότε Λώρα Ασλευ και ο Παν φθαρμένο τζίν και σανδάλι από Πανδρόσου), και αρκετά πίσω του οι Στόουνς (ποιος δεν μουρμούριζε I Can’t Get No Satisfaction).

Στη σφαγή του Βιετ Ναμ αντέδρασε η νεολαία τότε, με την τωρινή σφαγή ρίχνει ένα ρέψιμο. Τίποτε δεν έμεινε από τις αμερικανικές φράουλες και το ’68: όλοι οι αγωνιστές διορίστηκαν και τιμήθηκαν: από Νόμπελ μέχρι υπουργοί, πρόεδροι και βεβαίως σύμβουλοι – ειδικότης των παλαιών αγωνιστών. Η Μέση Ανατολή προκάλεσε κάποιες ταλιμπανιές – όπως είπε κι ο σεφ Τιμολέων Διαμαντής. Αυτό είν΄ όλο. Ακόμη και ηγέτης του Ρουβίκωνα φώναξε τους μπάτσους για βοήθεια: κύριε πόλισμαν, με κλέψανε. Η επαναστατική κραυγή των ημερών μας είναι Άει σιχτίρ κι αυτοί οι Σύριοι, εδώ θα μαζευτούνε;

Αλόζ ανφάν, στη θάλασσα θα το παίξουμε σαρβάϊβορ.


Αγοραίος

Αγοραίος
ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ Ελέχθη ότι με τη συμφωνία των Πρεσπών «οι ΗΠΑ κέρδισαν τα Βαλκάνια διώχνοντας τη Ρωσία», αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ακόμη κι αν δεν...

Νατάσα Κεσμέτη, Μικρή εἰσαγωγή στήν πνευματικότητα τῆς ποιήτριας Kathleen Raine καί δύο ἀποδόσεις ἀντίστοιχων ποιημάτων της
Κατηγορία: Γράμματα
Νατάσα Κεσμέτη,  Μικρή εἰσαγωγή στήν πνευματικότητα τῆς ποιήτριας Kathleen Raine καί δύο ἀποδόσεις ἀντίστοιχων ποιημάτων της

Ἡ Κathleen Raine (1908 – 2003 ) ἦταν μιά ποιήτρια συγκροτημένη γύρω ἀπό συγκεκριμένο ἄξονα στήν ζωή καί τήν τέχνης της. Ὁ ξεκάθαρος προσανατολισμός της...


Χρήστος Νάσιος, Έκαρτ και Ζεν : Απόσπαση και κένωση
Κατηγορία: Στοχασμός

Ἕνα σημεῖο στό ὁποῖο ἑστίασαν τό ἐνδιαφέρον τους τόσο οἱ σύγχρονοι φιλόσοφοι τοῦ Ζέν ὅσο καί οἱ δυτικοί ἐρευνητές ἀφορᾶ τίς ὁμοιότητες ἀνάμεσα στή διδασκαλία...


Α. Παπανδρόπουλος, Πού είναι σήμερα οι ελίτ;
Κατηγορία: Στοχασμός
Α. Παπανδρόπουλος, Πού είναι σήμερα οι ελίτ;

Όταν ο Κάρολος Μαρξ, στο Β’ Συνέδριο της Λίγκας των Κομμουνιστών, στις 27 Νοεμβρίου 1847, στο Λονδίνο, αναφερόταν στην «πάλη των τάξεων» και στην εικαζόμενη...


Παν. Δρακόπουλος, Η Ηλικία του Δάντη
Κατηγορία: Σημειωματάριο
Παν. Δρακόπουλος, Η Ηλικία του Δάντη

Η κυρία με τα γυαλιά δεν έδειξε να καλύπτεται από το θερμό χειροκρότημα των ακροατών, και σήκωσε το χέρι δείχνοντας πως θέλει να βάλει τη...


Σώτη Τριανταφύλλου, Η ισλαμική ιδεολογία στη Γαλλία
Κατηγορία: Επιχειρήματα
Σώτη Τριανταφύλλου, Η ισλαμική ιδεολογία στη Γαλλία

Ο Χακίμ Ελ Καουρί, που το 2016  είχε κάνει έκκληση, μαζί με άλλους σαράντα μουσουλμάνους εναντίον του ισλαμικού φονταμελισμού, επανήλθε με ένα βιβλίο που έχει...


Τρικυμία
Κατηγορία: Σημειωματάριο
Τρικυμία

Έβρισκε στις παλιές ιστορίες την πρώτη του ύλη για να φτιάξει τα δικά του. Διάβαζε Πλούταρχο και Πλαύτο, όχι βέβαια Θουκυδίδη ή Τάκιτο, διάβαζε δηλαδή...


Παν. Δρακόπουλος, Του Μιχάλη Κατσαρού
Κατηγορία: Σημειωματάριο
Παν. Δρακόπουλος, Του Μιχάλη Κατσαρού

Στο γραφείο που είχα πολύ παλιά στην Δημοκρίτου έρχονταν ανάμεσα σε άλλους ποιητές και ο Μιχάλης Κατσαρός. Συνήθως μου διάβαζε κάποιο ποίημά του – και...