Logo

ΕΠΟΠΤΕΙΑ

Πολιτισμός

μόρφωση

κοινωνία

Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z

Δ


Γιάννης Δάλλας

Εύνοστοι φίλοι

Τι θαλπωρή και νοσταλγία στις μικρές λέξεις οικίσκος δρομίσκος πολίχνη ναύδριον Και εκεί πολύ κοντά το αλσύλλιον, όπου κατάκειται το τέμενος του Έρωτος Κι όπου περνά ο αέρας ριμαδόρος μέσα απ΄τα φυλλώματα σφυρίζοντας ειδύλλιον ειδύλλιον Τι νοσταλγία και τι προδοσία που τις αρνηθήκαμε Λέξεις λεξούλες που είναι σαν τις καπνοδόχους της φυλετικής μας προσφυγιάς Τώρα που πέσανε τα οράματα ας πάμε να τις κατοικήσομε εύνοστοι φίλοι.

(Γεννήτριες)

* * *

Ομολογώ ότι δεν εμπιστεύομαι και πολύ τους γραπτούς χαιρετισμούς, επειδή φοβάμαι ότι πιο πολύ βιογραφούν την απουσία του αποστολέα τους, παρά τη σχέση του και τα αισθήματά του προς τον τιμώμενο, τον Μπάμπη Λέγγα εν προκειμένω. Ωστόσο, μετέρχομαι απόψε αυτόν τον τρόπο μια και του απέσπασα την εξαγνισμένη υπόσχεση, ότι θα πει αυτά ακριβώς που θα έλεγα αν δεν ήμουν αναγκασμένη να απουσιάζω.


Γνωρίζω τον ίδιον και την αγάπη του προς αυτό εφ’ ω ετάχθη, πριν πολλά χρόνια. Ήδη αυτό το μακρύ διάστημα, συνιστά από μόνο του σχέση και δεσμό, αφού καμιά απογοήτευση ή δέσμευση δεν τον διατάραξε. Στεγαζόταν τότε σ’ έναν γραφικής ή και ρομαντικής στενότητας χώρο, στη Ζωοδόχου Πηγής και τότε, που όμως στο βάθος του διέθετε μιαν αχανή ευρυχωρία, όπου επεξεργαζόταν εκεί κρυφά το χάρισμά του, με το οποίον θα έδενε την προοπτική του, το αύριό του. Τότε εγώ, καθώς δεν ήξερα και πάλευα κι ακόμα παλεύω, να μάθω πως συρράπτονται οι λέξεις, για να συγκρατείται και να μη χάνεται το εφήμερο έστω νόημά τους, αναρωτιόμουν: αυτή η έντεχνη προστασία με την οποία ο Μπάμπης περιέβαλλε τα βιβλία, ποιάν άραγε πρόσθετη αθανασία εξασφάλιζε, πλην εκείνης που μέλλεται ή δεν μέλλεται να τους χαρίσει το περιεχόμενό τους και η καλή τους τύχη.

* * *

Πρώτη φορά άκουσα για τον Μπάμπη Λέγγα στη Βοστώνη από τη γυναίκα μου Ζηνοβία. Είχαμε βρεθεί τυχαία σ΄ένα μαγαζί που πωλούσε παλιά βιβλία κι οργάνωναν αναγνώσεις έργων τους νέοι ποιητές, πλάϊ στο πανεπιστήμιο Χάρβαρτ. Της έκανα δώρο τα άπαντα του Σαίξπηρ, δίτομη έκδοση του 19ου αιώνα, με σχόλια του Φελπς και χαρακτικά του Μπράουνι. Ήταν όμως σε αθλία κατάσταση. Τα εξώφυλλα υπήρχαν αλλά είχαν αποσπαστεί από το σώμα, οι πρώτες σελίδες και οι τελευταίες αμφέβαλλες αν θα έφταναν ως το σπίτι μας στο Μπρουκλάϊν. «Ως έκδοση είναι εκπληκτική, αλλά δεν ξέρω αν το βιβλίο γιατρεύεται ή χρειάζεται φέρετρο» της είπα. Κι εκείνη μου απάντησε άνετα: «Τίποτε δεν έχει. Μόνο που χρειάζεται τον Μπάμπη Λέγγα». «Ποιος είναι πάλι αυτός;» απόρησα. «Είναι άνθρωπος ή ξωτικό;» Εκείνη απάντησε κάνοντας μια πιρουέτα στη μέση του δρόμου: «Είναι μάγος, ανερχόμενος στο στερέωμα του βιβλίου, απ όπου κατευθύνει τη μοίρα των  εντύπων.» Όταν αργότερα επιστρέψαμε στην Αθήνα, του παρέδωσα την έκδοση και μου την επέστρεψε όχι απλώς άρτια αλλά χαμογελαστή.

* * *

Μου αρέσει το απόγευμα να κάθομαι στο μπαλκόνι μου, μ΄ένα ποτήρι κρασί παρέα, και να διαβάζω ποίηση. Αποσπώμαι από τις μελέτες και αφήνομαι ελεύθερος  ν’ ακολουθήσω την ψυχή ενός άλλου προσώπου. Δεν κάνω κριτική. Αφήνομαι. Ούτε ο ενθουσιασμός ούτε η επίπληξη έχουν θέση. Καμιά φορά, αναρωτιέμαι διαβάζοντας: τι θέλει, στ’ αλήθεια όμως, τι θέλει;

Διαβάζοντας τα ποιήματα της Αναστασίας Μαργέτη ένιωσα αμέσως ότι οι στίχοι της προχωρούν με τα λουριά σφιγμένα. Όχι μόνο για να μη πέσουν σε φλυαρία, αλλά για να ανοίγεται το βάθος του λόγου.  Κάθε λέξη έχει το δικό της ταξίδι. Είναι από μόνη της στίχος. Δεν σε οδηγεί εκεί που η Μαργέτη θέλει, αλλά εκεί που εσύ θέλεις, εκεί που η δική σου συνείδηση μπορεί να πάει διαβάζοντάς την.  

* * *

Με τον Κώστα Αξελό είχαμε μια μακρά και πολύ φιλική συνομιλία με θέμα τον Μπρώυγκελ (Μπρύγκελ).  Ήταν μαζί μας ο αγαπημένος φίλος τότε, ο Παντιάς Σκαραμαγκάς και η σύντροφός του Λίλα. Ο Κώστας  μας έλεγε ότι τον είχαν εντυπωσιάσει  τα παιχνίδια που είχε ο Μπρύγκελ στα έργα του, και ότι είχε κάνει  εκπομπές στη γαλλική τηλεόραση γι αυτό το θέμα. Ο Παντιάς υποστήριξε ότι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι η σεξουαλικότητα και το αστείο στο έργο του ζωγράφου. Εγώ δεν διαφωνούσα με τους φίλους, αλλά καθώς είχαμε  πριν λίγους μήνες τελειώσει με το Τζίνι μια πολύ προσεκτική σπουδή του έργου του στο Άμστερνταμ και τη Γάνδη, με είχε τραβήξει περισσότερο η φροντίδα του να αποδίδει με λεπτομέρειες που δεν φαίνονται εύκολα την καθημερινότητα της ζωής, αυτό που οι θεωρητικοί αποκαλούν genre. Δεν φαίνεται να τον ενδιέφερε τόσο το κεντρικό θέμα  όσο το να βάλει στοιχεία καθημερινότητας στο έργο. Η συζήτηση τράβηξε πολύ πέραν του δείπνου μας, διότι είχα γράψει ένα άρθρο σχετικό στην Εποπτεία [https://epopteia.gr/108/drakopoulos-monstrer-and-folly/], άρθρο που μετέφερε την ανάσα της Τζίνας και είχε θαυμάσει ο Παντελής Πρεβελάκης, όπως και οι δύο φίλοι. Το άρθρο μου είχε τίτλο Η Τρέλα και το Τέρας. Εκεί αναφερόμουν στο genre, και συνιστούσα προσοχή σε αυτό.

            Ακόμη και στο έργο Συγκομιδή, με κεντρικό θέμα τους αγρότες σε διάλειμμα από τη δουλειά, τους βλέπουμε να τρώνε το λιτό τους φαγητό από ψωμί,  γάλα και τυρί . Αλλά δεν είναι μόνοι τους στον πίνακα. Είναι πάνω από 30 ακόμη οι άνθρωποι που εικονογραφούνται στο έργο, έστω σαν κουκίδες. Στο βάθος αριστερά,  βλέπουμε αν προσέξουμε καλά , ανθρώπους να συλλέγουν φρούτα από τα δέντρα (υποθέτω αχλάδια), άλλοι αγρότες να έχουν τελειώσει τη δουλειά και να επιστρέφουν στα σπίτια τους πίσω από το λόφο, ενώ βοϊδάμαξα κουβαλάει τη σοδειά. Πιο κέντρο, βλέπουμε παιδιά να παίζουν και μητέρες να τα επιτηρούν,  στο λιμάνι πλοία να περιμένουν αρόδο, ενώ δυό αγελάδες βόσκουν. Δεξιά, πάλι συλλέκτες φρούτων – γυναίκες μόνο. Αν προσέξετε καλά, θα δείτε έναν άνδρα και το σκύλο του πάνω σε δέντρο, ενώ πίσω από τη συστάδα των δέντρων υπάρχουν σπίτια και μια εκκλησιά, μια γυναικεία μορφή σχεδόν αόρατη δίπλα σε μιαν κλειστή πόρτα κ.ά. Η επιμονή του στη λεπτομέρεια, και μέσω αυτής στην αποτύπωση της ζωής όπως είναι κι όχι όπως θάπρεπε να είναι, είναι ασύλληπτη.  Θύμισα πόσο συχνά δείχνει τους ανθρώπους ενώ δουλεύουν, αγαπούν, αφοδεύουν, κλέβουν, δολοφονούν, τραγουδούν, ηγούνται, εξαπατώνται  και ονειρεύονται. Τους δείχνει λάθος ντυμένους, άλλοτε και με μπερδεμένες φορεσιές, συχνά ασυνάρτητους – όπως αυτός που χτυπάει το κεφάλι του στον τοίχο, σε μια από τις εικονογραφημένες παροιμίες του.  Τώρα πια, όλες αυτές οι λεπτομέρειες  είναι εύκολα ορατές ενώ κάθεσαι στο γραφείο σου, μπροστά στο pc.

            Οι δύο φίλοι δεν το είχαν προσέξει ως το μεγαθέμα του Μπρώυγκελ, και πολύ γρήγορα βρεθήκαμε να έχουμε στο μικροσκόπιο το τι σηματοδοτούσε  αυτή η επίμονη χρήση του. Τους θύμισα πως οι  πρώτοι λυρικοί ποιητές είχαν τέτοιες σκηνές, και αργότερα ο Αριστοφάνης. Δεν το είχαμε όμως στη ζωγραφική πριν την Αναγέννηση. Υποστήριξα πως ο λόγος ήταν μια κίνηση, μια στροφή, από το πρόσωπο στην κοινωνία – κι αυτό ενθουσίασε τον Κώστα. Ο Παντιάς έμεινε στον χαρακτηρισμό του ζωγράφου ως ψυχαναγκαστικού κουτσομπόλη – το χιούμορ δεν τον άφηνε ποτέ.

            Ο Μπρώυγκελ είναι μια σπάνια περίπτωση  κοινωνικού ζωγράφου,  κλασική περίπτωση της ουμανιστικής σχολής. Το κοινωνικό αποτύπωμα στο έργο του το έχει παντού, ακόμη και στα έργα με βιβλικό θέμα, αλλά και στα χαρακτικά του, τα σχέδια κλπ. Ποτέ δεν ζωγράφισε χωρίς να μας λέει δείτε κι εδώ, αυτός είναι ο άνθρωπος κάθε τάξης, κάθε ηλικίας: εγκληματικός και τρυφερός, παλεύει να τα καταφέρει, ζει με όλες του τις δυνάμεις. Ο ζωγράφος μας ζητάει να το καταλαβαίνουμε αυτό το ζουρλό πλάσμα, να το αγαπάμε!

             Όποιος θέλει να καταλάβει την κοινωνία της Φλάνδρας στα χρόνια της φλαμανδικής Αναγέννησης, δεν θα μπορέσει να είναι σωστός αν δεν σκύψει με προσοχή στο έργο του έξοχου αυτού καλλιτέχνη.

* * *

Η Ελένη Λαδιά είναι κατά κόσμον βραβευμένη λογοτέχνης, μεταφραστής, δοκιμιογράφος και άλλα που επιβεβαιώνουν αυτή τη φήμη. Επιτρέψτε μου να σας γνωρίσω την πέραν αυτών αποκαλυπτικώς και δήθεν αφηρημένα διερχομένη αλήθεια.

 Η Ελένη Λαδιά επεσκέφθη με τον Εύμολπο φίλο της ποιητή[1] το ιερό της Ελευσίνας και έκτοτε έγινε ιέρεια εκεί. Είναι στενή φίλη της Περσεφόνης[2] όταν αυτή ανεβαίνει να δει τα γήινα. Μολονότι έχει με την Δήμητρα αμοιβαίο σεβασμό, η Ελένη δεν είναι καθηλωμένη στο Θριάσειο πεδίο. Το σπίτι της άλλωστε είναι στο άστυ, και μάλιστα στο επιλεγόμενο Βουζύγιον[3]. Η Ελένη κυκλοφορεί ανενδοιάστως εις όλας τας οδούς και τας ρίμας, μη έχουσα υποχρέωσιν να δίνει στο χρόνο λογαριασμό. Έτσι έφερε τον Ιβάν Καραμάζωφ στην Πράγα[4], έτσι οδήγησε τον Φρειδερίκο Νίτσε στην έρημο του Σινά όπου συνήντησε τον Ιωάννη της Κλίμακος,[5] κ.ο.κ.

* * *

«Αν δεν είχαμε ελεύθερη βούληση», γράφει κάπου ο Τσέστερτον, «δεν θάχε νόημα να πούμε ευχαριστώ σε κάποιον που μας πέρασε τη μουστάρδα.» Το θυμήθηκα αυτό τελειώνοντας μια φιλοσοφική μελέτη επί του θέματος, όπου ο φιλόσοφος συγγραφέας αποδείκνυε πως δεν υπάρχει ελευθερία της βούλησης.

       Και θυμήθηκα επίσης τη γάτα της Τζίνας. Στην Κηφισιά όπου ήταν το σπίτι της, η Τζίνα είχε μια βιβλιοθήκη που χώριζε την κρεβατοκάμαρα από το  σαλόνι. Σε αυτή τη βιβλιοθήκη υπήρχε ένα είδος ντουλάπι όπου το άνοιγες και η πόρτα του γινόταν ένα μικρό γραφείο. (Όταν παντρευτήκαμε της έφτιαξα γραφείο και στη φάτσα του έβαλα χαλκογραφία μου με τη φράση ΕΞ ΟΥΣΙΑΣ ΤΙ ΠΟΤΕ, ΕΝ ΥΠΑΡΞΕΙ ΤΟ ΠΑΝ). Εκείνο το μικρό και σχεδόν κρυφό  γραφειάκι το χρησιμοποιούσε για να εργάζεται με τους μαθητές της ή και για να γράφει η ίδια. Είχε κι ένα μικρό γατάκι, του οποίου δεν θυμάμαι το όνομα, που κατέβαινε στο κάτω πάτωμα αμέσως μόλις η Τζίνα έβαζε μουσική. Όμως, όποτε έβαζε την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης»  που τη γοήτευε, η μικρή γάτα όπου και να βρισκόταν έτρεχε σαν τρελή και ορμούσε στο γραφειάκι. Διπλωνόταν εκεί, στο βάθος του ψευδοντουλαπιού, παρακολουθώντας με τεντωμένα μάτια την κυρά του.




Ο Ντοστογιέφσκι φωτίζει από το «Υπόγειο» τις γυναικοκτονίες και την έμφυλη βία…
Κατηγορία: Βιβλιοθήκη / Στοχασμός
Ο Ντοστογιέφσκι φωτίζει από το «Υπόγειο» τις γυναικοκτονίες και την έμφυλη βία…

Ας αφήσουμε τον μεγάλο Ρώσο ανατόμο της ανθρώπινης ψυχής, να μιλήσει, έχοντας στο νου μας την έξαρση των γυναικοκτονιών και γενικότερα της έμφυλης βίας, ενώπιον...


Η Αριστερά που έμεινε κολλημένη στον Πέτρο, τον Γιόχαν και τον Φράντς…
Κατηγορία: Σημειωματάριο
Η Αριστερά που έμεινε κολλημένη στον Πέτρο, τον Γιόχαν και τον Φράντς...

«Μπαμπά, έλα μαζί μας, θα είναι πολύ ωραία». Στην επανειλημμένη έκκληση των παιδιών, δεν είπα όχι, περισσότερο για να περάσω μαζί τους το βράδυ και...


Πόσο θα διαρκέσει η αλυσίδα της έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο;
Κατηγορία: Σημειωματάριο
Πόσο θα διαρκέσει η αλυσίδα της έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο;

Η Τουρκία των νεοτούρκων, ακόμα και υπό τον ισλαμιστή Ερντογάν, έχει μάθει τον τελευταίο έναν αιώνα, να πατάει σε δυο βάρκες. Φίλος και σύμμαχος, δεν...


Ποιοι -και γιατί- συνωμοτούν εναντίον του Μητσοτάκη με αφορμή τις υποκλοπές;
Κατηγορία: Επιχειρήματα
Ποιοι -και γιατί- συνωμοτούν εναντίον του Μητσοτάκη με αφορμή τις υποκλοπές;

Η υπόθεση των υποκλοπών λαμβάνει καθημερινά νέες διαστάσεις., Μόνο που αυτές δεν αφορούν στο βασικό θέμα της, δηλαδή τις υποκλοπές. Εδώ και λίγες ημέρες γινόμαστε...


Οι παρακολουθήσεις, το χρέος Μητσοτάκη και η πολιτική υποκρισία
Κατηγορία: Επιχειρήματα
Οι παρακολουθήσεις, το χρέος Μητσοτάκη και η πολιτική υποκρισία

Ας αρχίσουμε από τα αυτονόητα: Σε μια δημοκρατική Πολιτεία δεν νοείται να παρακολουθείται -έστω και νόμιμα- ένας αρχηγός πολιτικού κόμματος, εκτός εάν εξηγηθεί επαρκώς, δημοσίως...


Ένα βότσαλο στη λίμνη- #me_tin_nancy_stin_taiwan
Κατηγορία: Επιχειρήματα
Ένα βότσαλο στη λίμνη- #me_tin_nancy_stin_taiwan

Πρωτοβουλία με τεράστια σημασία και παγκόσμια επίδραση αποτελεί η επίσκεψη της Αμερικανής προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, Νάνσι Πελόζι, στην Ταϊβάν. Ασφαλώς είναι κάτι πολύ...


Οικογενειακή, ή δημογραφική πολιτική; Και τα δυο!
Κατηγορία: Επιχειρήματα
Οικογενειακή, ή δημογραφική πολιτική; Και τα δυο!

Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος μάντης, για να προβλέψει την εξέλιξη των πληθυσμιακών μετασχηματισμών στην υφήλιο. Η γηρασμένη και διαρκώς συρρικνούμενη Δύση των προγαστόρων και...